Trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động mạnh, các yêu cầu về phát triển bền vững ngày càng khắt khe cùng sự cạnh tranh ngày càng gay gắt trên thị trường toàn cầu, hai ngành công nghiệp này đang đứng trước yêu cầu phải chuyển đổi mạnh mẽ để duy trì vị thế và tạo ra những động lực tăng trưởng mới.

Trụ cột xuất khẩu, bảo đảm an sinh xã hội

Theo số liệu thống kê, ngành dệt may hiện có trên 14.300 doanh nghiệp sản xuất, chiếm khoảng 12,4% số doanh nghiệp của ngành chế biến, chế tạo và tạo việc làm cho hơn 1,86 triệu lao động. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu dệt may đạt gần 46,2 tỷ USD, tăng 6% so với năm trước, tiếp tục giữ vững vị trí trong nhóm ba quốc gia xuất khẩu dệt may lớn nhất thế giới. Giá trị gia tăng của sản phẩm dệt may xuất khẩu đạt khoảng 52%, trong khi xuất siêu toàn ngành đạt trên 20 tỷ USD.

Đối với ngành da giày - túi xách, cả nước hiện có khoảng 3.000 doanh nghiệp sản xuất với gần 1,5 triệu lao động. Việt Nam tiếp tục duy trì vị thế là quốc gia sản xuất giày dép lớn thứ ba và xuất khẩu lớn thứ hai trên thế giới. Sản lượng đạt khoảng 1,3 - 1,4 tỷ đôi giày mỗi năm, kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt gần 29 tỷ USD trong năm 2025, tăng khoảng 5% so với năm 2024. Giá trị gia tăng của sản phẩm xuất khẩu đạt từ 50 - 55%.

Những con số trên cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của hai ngành công nghiệp sử dụng nhiều lao động đối với nền kinh tế. Không chỉ đóng góp lớn cho kim ngạch xuất khẩu quốc gia, dệt may và da giày - túi xách còn là khu vực tạo việc làm quy mô lớn, góp phần bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao thu nhập cho người lao động và thúc đẩy phát triển kinh tế tại nhiều địa phương.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, ngành dệt may và da giày - túi xách vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức mang tính cấu trúc. Một trong những vấn đề nổi bật là giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh chưa thực sự tương xứng với quy mô sản xuất. Phần lớn doanh nghiệp vẫn tập trung ở các khâu gia công với biên lợi nhuận thấp, trong khi khả năng làm chủ thiết kế, thương hiệu và công nghệ lõi còn hạn chế.

Thị trường nội địa với hơn 100 triệu dân vẫn chưa được khai thác xứng tầm. Phần lớn sức mua trong nước đang rơi vào tay các thương hiệu nước ngoài, trong khi thương hiệu Việt tại phân khúc thời trang và giày dép chưa tạo được chỗ đứng đủ mạnh.

Sự phụ thuộc đáng kể vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu cũng là một điểm nghẽn lớn. Dù Việt Nam đã tham gia nhiều Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, việc chưa chủ động được nguồn cung nguyên liệu trong nước khiến nhiều doanh nghiệp chưa tận dụng được tối đa các ưu đãi về quy tắc xuất xứ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng nâng cao tỷ lệ nội địa hóa mà còn làm giảm sức chống chịu của doanh nghiệp trước những biến động của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thích ứng và vươn tầm quốc tế

Trong bối cảnh đó, phát triển công nghiệp hỗ trợ được xem là một trong những giải pháp then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn ngành. Việc hình thành hệ sinh thái sản xuất nguyên phụ liệu trong nước, từ sợi, vải đến các loại phụ kiện như cúc, khóa… không chỉ giúp giảm phụ thuộc nhập khẩu mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp tận dụng hiệu quả hơn các Hiệp định thương mại tự do, gia tăng tỷ lệ giá trị nội địa trong sản phẩm xuất khẩu.

Cùng với đó, xu hướng chuyển đổi xanh đang đặt ra yêu cầu mới đối với cộng đồng doanh nghiệp. Các thị trường lớn như Mỹ và Liên minh châu Âu EU ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn liên quan đến môi trường, phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội. Những yêu cầu này không còn là lựa chọn mà đang trở thành điều kiện bắt buộc để hàng hóa có thể tiếp cận và duy trì thị phần tại các thị trường xuất khẩu chủ lực.

Do đó, việc đầu tư vào công nghệ sạch, sử dụng nguyên liệu tái chế, phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng… sẽ là xu hướng tất yếu trong thời gian tới. Đây không chỉ là yêu cầu từ phía thị trường mà còn là cơ hội để doanh nghiệp nâng cao hình ảnh, gia tăng giá trị thương hiệu và hướng tới phát triển bền vững. Các doanh nghiệp hoàn thiện năng lực này sớm sẽ có lợi thế đàm phán rõ ràng so với đối thủ cùng phân khúc trong khu vực.

Bên cạnh chuyển đổi xanh, chuyển đổi số cũng đang mở ra những cơ hội mới cho ngành dệt may và da giày - túi xách Việt Nam. Việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất, quản trị chuỗi cung ứng, thiết kế sản phẩm, thương mại điện tử và phân tích dữ liệu… có thể giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất, giảm chi phí và tăng khả năng đáp ứng nhanh với nhu cầu thị trường. Đặc biệt, việc kết nối với các nền tảng thời trang toàn cầu sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị quốc tế.

Một yếu tố quan trọng khác là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong khi lợi thế về lao động giá rẻ đang dần thu hẹp, nhu cầu về đội ngũ lao động có kỹ năng kỹ thuật, kỹ năng số, năng lực quản trị hiện đại và khả năng sáng tạo ngày càng gia tăng. Đầu tư cho đào tạo nhân lực, đặc biệt trong các lĩnh vực thiết kế thời trang, phát triển sản phẩm, công nghệ dệt nhuộm và tự động hóa sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn ngành trong dài hạn.

Với nền tảng sản xuất vững chắc, hệ thống các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA, CPTPP, RCEP… cùng vị thế ngày càng được khẳng định trong chuỗi cung ứng toàn cầu, các ngành dệt may và da giày - túi xách Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa phát triển, với sự đồng hành kiến tạo về mặt chính sách của Đảng và Nhà nước.

Tuy nhiên, để duy trì tốc độ tăng trưởng và nâng cao chất lượng tăng trưởng trong giai đoạn tới, các doanh nghiệp cần đẩy mạnh đổi mới công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ, chủ động chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và xây dựng thương hiệu.

Đây sẽ là những yếu tố quyết định giúp ngành không chỉ giữ vững vị thế xuất khẩu hàng đầu mà còn từng bước vươn lên những nấc thang giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Lý Quốc Thịnh