Nghị quyết 57-NQ/TW đặt ra yêu cầu tạo đột phá về khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, việc phát triển các công nghệ chiến lược đang trở thành nhiệm vụ cấp thiết nhằm nâng cao năng lực tự chủ công nghệ và sức cạnh tranh quốc gia. Với vai trò là cơ quan nghiên cứu khoa học hàng đầu cả nước, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) đang đẩy mạnh hợp tác với Bộ Công Thương trong nhiều lĩnh vực trọng điểm như công nghệ bán dẫn, năng lượng mới, vật liệu chiến lược, công nghệ sinh học.... Xung quanh nội dung này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với GS. Trần Tuấn Anh - Phó Chủ tịch VAST.

 Hình thành chuỗi nhiệm vụ nghiên cứu gắn với thực tiễn

- Bộ Công Thương và VAST đang thúc đẩy hợp tác trong nhiều lĩnh vực công nghệ chiến lược như năng lượng nguyên tử, đất hiếm, chip bán dẫn. Giáo sư đánh giá thế nào về những kết quả hợp tác bước đầu giữa hai bên thời gian qua?

GS Trần Tuấn Anh: Trong thời gian qua, VAST đã có nhiều chương trình ký kết và nhiệm vụ phối hợp với Bộ Công Thương trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ thuộc các lĩnh vực Bộ Công Thương quản lý.

Điểm nổi bật là trước đây, các viện thường hợp tác với Bộ Công Thương thông qua những nhiệm vụ nhỏ lẻ. Tuy nhiên, với sự ký kết hợp tác gần đây giữa VAST với Bộ Công Thương, hai bên đã từng bước xây dựng các chuỗi nhiệm vụ nghiên cứu giải quyết đầy đủ các khâu của một lĩnh vực.

Theo đó, các nhiệm vụ được triển khai từ đánh giá tiềm năng khoáng sản cho tới công nghệ khai thác, chế biến. Như vậy, thay vì các đề tài rời rạc, chúng ta đã hình thành các chùm đề tài triển khai theo chuỗi. Điều này tạo điều kiện để kết quả nghiên cứu được ứng dụng ngay vào thực tiễn, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng - an ninh. Đến nay, đã có 3 nhiệm vụ được phê duyệt, ký hợp đồng tổng ngân sách là 11.290 triệu đồng. Trong đó, có 2 nhiệm vụ trong lĩnh vực công nghệ sinh học và 1 nhiệm vụ trong lĩnh vực công nghệ vật liệu.

Bên cạnh đó, VAST đã tích cực tham gia công tác góp ý các văn bản quy định của Bộ như: Quy chế quản lý nhiệm vụ khoa học công nghệ (KHCN) của Bộ Công Thương nhằm thay thế Thông tư 50/2014, Thông tư thay thế các Thông tư ban hành Danh mục sản phẩm, hàng hóa (SPHH) nhóm 2 thuộc trách nhiệm quản lý của Bộ Công Thương, các thông tư, nghị định liên quan đến lĩnh vực điện lực, an toàn công trình thủy điện… Đồng thời, giới thiệu các chuyên gia có trình độ, uy tín để tư vấn hoặc tham gia các Hội đồng KHCN của Bộ.

Trong thời gian tới, với tinh thần của Nghị quyết 57 cùng nhiều chủ trương lớn liên quan tới biển, chip bán dẫn, năng lượng nguyên tử, công nghệ vũ trụ…, VAST sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, trong đó có Bộ Công Thương, để sớm đưa các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn theo đúng tinh thần chỉ đạo của Trung ương và Chính phủ.

- Thưa Giáo sư, Nghị quyết 57-NQ/TW cùng Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 sẽ mở ra cơ hội như thế nào cho hai bên trong triển khai các chương trình hợp tác?

GS. Trần Tuấn Anh: Việc ban hành Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo mới cũng như Nghị quyết 57 đã tạo ra những chuyển biến rất quan trọng. Trước đây, dù sự phối hợp giữa hai bên rất chặt chẽ, nhưng vẫn phải thực hiện theo những quy định cũ, đặc biệt là các quy định về tài chính và cơ chế quản lý nhiệm vụ KHCN. Điều này phần nào làm chậm tiến độ triển khai các nhiệm vụ.

Bên cạnh đó, các quy định liên quan tới chuyển giao công nghệ trước đây chưa thực sự rõ ràng, khiến việc đưa các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn còn gặp nhiều khó khăn.

Hiện nay, với tinh thần đột phá của Nghị quyết 57, đặc biệt là việc chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo, chúng tôi kỳ vọng các kết quả nghiên cứu sẽ được chuyển giao nhanh hơn vào thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội.

Trong thời gian tới, chúng tôi mong muốn với các vấn đề chiến lược lớn, Bộ Công Thương có thể chủ động đặt hàng các nhiệm vụ quy mô lớn. Với lợi thế đa ngành, liên ngành của VAST, các viện nghiên cứu có thể cùng phối hợp giải quyết các bài toán lớn, từ đó tạo ra những kết quả có ý nghĩa hơn cho phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng - an ninh.

Khoa học - công nghệ tạo động lực tăng trưởng mới

- Giáo sư đánh giá cơ hội hợp tác giữa Bộ Công Thương và VAST như thế nào trong thời gian tới?

GS Trần Tuấn Anh: Là cơ quan nghiên cứu KHCN hàng đầu tại Việt Nam, hiện VAST có khá nhiều kết quả nghiên cứu. Ví dụ, trong lĩnh vực hydro, đã phát triển một số công nghệ đang ở giai đoạn thử nghiệm sản xuất hydro ở quy mô phòng thí nghiệm. Trong công nghệ sinh học, các lĩnh vực như chỉnh sửa gen, tế bào gốc hay ADN đang được đẩy mạnh phát triển.

Ở lĩnh vực công nghệ vũ trụ, VAST đã từng bước làm chủ công nghệ thiết kế vệ tinh nhỏ và đã có một số vệ tinh được phóng thành công. Đối với đất hiếm, từ những năm 1990, Viện đã nghiên cứu công nghệ tuyển tách đất hiếm và được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh. Hiện nay, các nghiên cứu tiếp tục được đẩy mạnh, đặc biệt tập trung vào ứng dụng đất hiếm trong công nghệ cao như nam châm neodymium-sắt-bo phục vụ pin, động cơ xe điện và máy phát điện.

Theo thống kê bước đầu, hiện VAST có khoảng 157 công nghệ sẵn sàng chuyển giao cho các địa phương và doanh nghiệp. Các công nghệ này đang được hoàn thiện mô tả chi tiết để công bố rộng rãi, tạo điều kiện để các tổ chức, doanh nghiệp có nhu cầu có thể tiếp cận và phối hợp triển khai. Đối với thúc đẩy hợp tác giữa hai bên, vai trò của Bộ Công Thương rất quan trọng trong việc đưa các kết quả nghiên cứu KHCN vào thực tiễn.

Thứ nhất, với vai trò quản lý ngành, Bộ Công Thương có thể ban hành các cơ chế, chính sách tạo điều kiện thuận lợi để chuyển giao nhanh các kết quả nghiên cứu tới doanh nghiệp, qua đó hình thành được cầu nối hiệu quả giữa nhà khoa học, viện trường với doanh nghiệp và thị trường.

Thứ hai, với vai trò định hướng phát triển ngành, Bộ Công Thương có vai trò dẫn dắt các lĩnh vực công nghệ chiến lược. Ví dụ như đối với ngành chip bán dẫn, cần có các cơ chế thuận lợi về nhập khẩu, xuất khẩu và chuyển giao công nghệ để thúc đẩy phát triển ngành.

Hay với lĩnh vực đất hiếm, các công nghệ liên quan tới tuyển tách và ứng dụng cũng cần có sự phối hợp giữa Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ở khâu đầu, Bộ Khoa học và Công nghệ ở khâu công nghệ, trước khi đi tới sản xuất và phát triển thị trường. Trong toàn bộ chuỗi đó, vai trò điều phối của Bộ Công Thương rất quan trọng.

- Với tinh thần của Nghị quyết 57 cùng các cơ chế, chính sách mới, Giáo sư kỳ vọng gì vào kết quả hợp tác giữa hai bên trong thời gian tới?

GS Trần Tuấn Anh: Nghiên cứu khoa học luôn có một độ trễ nhất định. Tuy nhiên, chúng tôi rất mong muốn trong thời gian tới, VAST sẽ có sự phối hợp chặt chẽ hơn với Bộ Công Thương thông qua cơ chế trao đổi thường xuyên, để khi xuất hiện các vấn đề mới, hai bên có thể nhanh chóng cùng triển khai những nhiệm vụ, chương trình lớn.

Kỳ vọng lớn nhất là tinh thần của Nghị quyết 57 và Luật Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo sẽ rút ngắn thời gian đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Qua đó, thúc đẩy KHCN đóng góp mạnh mẽ hơn cho phát triển kinh tế - xã hội và tạo nguồn lực tái đầu tư cho đổi mới sáng tạo.

Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư!

Ngày 15/3/2023, Bộ Công Thương và VAST đã ký kết Chương trình phối hợp công tác giai đoạn 2023 - 2026, định hướng đến năm 2030, nhằm thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng KHCN phục vụ phát triển ngành Công Thương. Trong bối cảnh KHCN trở thành động lực tăng trưởng mới, việc hợp tác này được kỳ vọng mở ra dư địa phát triển các công nghệ chiến lược, từ vật liệu mới, năng lượng đến công nghệ lõi phục vụ công nghiệp quốc gia.