Trong nhiều thập kỷ, sự dịch chuyển của ngành may mặc thế giới gắn liền với hành trình tìm kiếm những thị trường có chi phí lao động cạnh tranh. Việt Nam cũng nằm trong dòng chảy ấy, từ một điểm đến thu hút đầu tư nhờ lợi thế nhân công từng bước trở thành một trong những trung tâm sản xuất và xuất khẩu hàng may mặc lớn của thế giới.

Tuy nhiên, khi tiền lương tiếp tục tăng và yêu cầu của các nhà mua hàng ngày càng khắt khe, lợi thế chi phí không còn đủ để bảo đảm sức cạnh tranh dài hạn. Câu hỏi đặt ra với doanh nghiệp không chỉ là làm thế nào để sản xuất rẻ hơn, mà còn là làm thế nào để tạo ra nhiều giá trị hơn trên chính nền tảng sản xuất đã được xây dựng. Đây là vấn đề được nghiên cứu viên cao cấp Park Jun Ho của Viện Công nghệ Công nghiệp Hàn Quốc (KITECH) tập trung phân tích trong tham luận tại Hội thảo về ứng dụng AI và robot trong ngành dệt may ngày 29/10/2026.

Giữ lại lợi thế sản xuất bằng con đường nâng cao năng suất

Theo phân tích của KITECH, ngành may mặc có đặc thù sử dụng nhiều lao động, khiến biến động tiền lương tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất. Tại Việt Nam, mức lương tối thiểu vùng I đã tăng từ 3,75 triệu đồng/tháng năm 2017 lên 5,31 triệu đồng/tháng năm 2026, tương đương mức tăng 41,6%. Dù đây không phải mức lương thực trả tại các doanh nghiệp dệt may, xu hướng gia tăng chi phí lao động đặt ra yêu cầu phải thay đổi phương thức tổ chức sản xuất.

Nghiên cứu viên cao cấp Park Jun Ho của Viện Công nghệ Công nghiệp Hàn Quốc (KITECH) chia sẻ về hướng đi tương lai cho Dệt may Việt Nam với công nghệ AI và robot

Trong điều kiện đó, dịch chuyển nhà máy tới những quốc gia có mức lương thấp hơn vẫn là một lựa chọn. Tuy nhiên, việc di dời nhà máy không chỉ phát sinh chi phí đầu tư, logistics mà còn đi kèm yêu cầu tuyển dụng, đào tạo lại lao động và ổn định sản xuất. Khoản tiết kiệm được từ tiền nhân công vì thế có thể bị thu hẹp bởi chi phí logistics, chuyển giao kỹ thuật và những tổn thất phát sinh.

Trong khi đó, Việt Nam đã hình thành nền tảng sản xuất may mặc tương đối hoàn chỉnh, với đội ngũ lao động có kỹ năng, kinh nghiệm quản lý và mạng lưới khách hàng quốc tế. Kim ngạch xuất khẩu hàng may mặc năm 2025 đạt khoảng 39,64 tỷ USD, cho thấy quy mô của ngành cũng như giá trị của hệ thống sản xuất đã được tích lũy.

Từ thực tế này, chuyên gia KITECH cho rằng doanh nghiệp cần nhìn nhận việc nâng cấp các nhà máy hiện hữu như một lựa chọn chiến lược. Thay vì chỉ tìm cách giảm chi phí lao động, doanh nghiệp có thể đầu tư để giảm sản phẩm lỗi, rút ngắn thời gian chờ giữa các công đoạn, sử dụng nguyên liệu hiệu quả hơn và nâng cao chất lượng sản phẩm. AI và robot mở ra khả năng thực hiện những mục tiêu đó, nhưng hiệu quả đến đâu còn phụ thuộc vào cách doanh nghiệp đưa công nghệ vào hoạt động sản xuất hằng ngày.

Một dây chuyền may có thể sở hữu nhiều thiết bị hiện đại nhưng năng suất vẫn bị ảnh hưởng nếu các công đoạn thiếu đồng bộ, thời gian chờ kéo dài hoặc sản phẩm phải sửa chữa nhiều lần. Đây là những vấn đề mà AI có thể góp phần giải quyết, với điều kiện doanh nghiệp xác định đúng nhu cầu và có dữ liệu đủ tin cậy. Trong thực tế sản xuất, AI có thể hỗ trợ dự báo nguy cơ chậm tiến độ, phát hiện điểm nghẽn trên dây chuyền, nhận diện lỗi sản phẩm, theo dõi tình trạng thiết bị và tối ưu kế hoạch sử dụng nguyên liệu. Tuy nhiên, những quyết định liên quan đến tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng và xử lý tình huống vẫn cần kinh nghiệm của người quản lý và công nhân.

KITECH nhận định doanh nghiệp cần xuất phát từ những vấn đề cụ thể thay vì chạy theo công nghệ. Không phải bất cập nào cũng cần đến AI, bởi nhiều vấn đề có thể được giải quyết bằng cải tiến quy trình hoặc khai thác tốt hơn hệ thống quản lý hiện có. Cụ thể, doanh nghiệp nên bắt đầu bằng việc đo lường hiện trạng, triển khai thử nghiệm ở phạm vi phù hợp rồi so sánh kết quả trước và sau khi áp dụng. Nếu công nghệ giúp nâng năng suất, giảm tỷ lệ lỗi, rút ngắn thời gian sản xuất hoặc tiết kiệm nguyên liệu với chi phí hợp lý, doanh nghiệp mới có cơ sở để mở rộng phạm vi áp dụng công nghệ.

Đối với robot và tự động hóa, cách tiếp cận cũng cần phù hợp với mức độ phát triển của từng công nghệ. Những giải pháp như cắt tự động, may theo mẫu hoặc hệ thống chuyển bán thành phẩm đã được thương mại hóa. Trong khi đó, các công đoạn xử lý nguyên liệu mềm, dễ biến dạng hay lắp ráp chi tiết phức tạp vẫn đặt ra nhiều yêu cầu kỹ thuật. Vì vậy, khả năng vận hành ổn định với nguyên liệu thực tế, thời gian chuyển đổi giữa các mã hàng, tỷ lệ lỗi và tổng chi phí sử dụng cần được xem xét trước khi đầu tư. Một thiết bị vận hành hiệu quả trong điều kiện mô phỏng ở điều kiện lý tưởng chưa chắc đã đem lại kết quả tương tự khi phải đáp ứng nhiều mẫu mã và đơn hàng khác nhau trong thực tế.

Khi công nghệ làm thay đổi giá trị của lao động lành nghề

Cùng với cơ hội cải thiện năng suất, tự động hóa cũng đặt ra câu hỏi về tương lai của đội ngũ lao động may mặc, lực lượng đông đảo và giữ vai trò quan trọng trong ngành.

Theo chuyên gia KITECH, robot có thể làm giảm nhu cầu lao động trực tiếp ở một số thao tác đơn giản, lặp lại. Tuy nhiên, đặc tính mềm, linh hoạt và dễ biến dạng của vải khiến nhiều công đoạn vẫn đòi hỏi kinh nghiệm và khả năng xử lý của con người, nhất là khi mẫu mã thay đổi, đường may phức tạp hoặc sản phẩm cần lắp ráp các chi tiết ba chiều.

Theo chuyên gia KITECH, kết quả PISA 2025 môn Khoa học của Việt Nam đạt 457 điểm, cao hơn một số quốc gia được so sánh, cho thấy nền tảng giáo dục khoa học thuận lợi để phát triển nguồn nhân lực có khả năng tiếp nhận, vận hành và ứng dụng công nghệ tiên tiến trong sản xuất công nghiệp.

Thực tế tại nhiều nhà máy, công nhân có kỹ năng tốt vẫn phải dành phần lớn thời gian cho những thao tác đơn giản. Nếu các công đoạn này được tự động hóa phù hợp, họ có thể chuyển sang đảm nhiệm công việc đòi hỏi trình độ cao hơn như phát triển mẫu, điều chỉnh thiết bị, cải tiến quy trình và kiểm soát chất lượng.

Khi đó, giá trị của người thợ không chỉ nằm ở tốc độ thực hiện thao tác, mà còn ở khả năng hiểu nguyên liệu, xử lý tình huống khó và phối hợp với thiết bị để bảo đảm chất lượng sản phẩm. Sự thay đổi này cần được chuẩn bị từ cả phía doanh nghiệp và người lao động: Công nhân cần có cơ hội đào tạo lại, tiếp cận kỹ năng vận hành thiết bị và hiểu dữ liệu phục vụ sản xuất; doanh nghiệp cũng phải tổ chức lại công việc, đánh giá đúng trình độ kỹ năng và xây dựng cơ chế đãi ngộ phù hợp.

KITECH đề xuất tăng cường phối hợp giữa đội ngũ quản lý, công nhân, nhân sự kiểm soát chất lượng và kỹ sư công nghệ. Trong đó, kinh nghiệm thực tế của người lao động kết hợp với năng lực phân tích dữ liệu, phát triển phần mềm và hỗ trợ kỹ thuật của nhà cung cấp sẽ giúp doanh nghiệp ứng dụng công nghệ phù hợp với từng dây chuyền sản xuất.

Việt Nam có những điều kiện thuận lợi để phát triển cách tiếp cận này. Bên cạnh kinh nghiệm sản xuất đã tích lũy trong ngành may, sự phát triển của lĩnh vực điện tử, công nghệ thông tin và nghiên cứu, phát triển đang tạo thêm nguồn nhân lực kỹ thuật có khả năng tiếp nhận, vận hành và cải tiến công nghệ.

Sau 30 năm phát triển, ngành dệt may Việt Nam giữ vững vị trí top 3 thế giới về xuất khẩu

Theo đánh giá của ông Park Jun Ho, tiềm năng của Việt Nam không nhất thiết nằm ở việc tự phát triển toàn bộ những công nghệ AI hay robot tiên tiến nhất, mà còn ở khả năng tiếp thu công nghệ từ bên ngoài, kết hợp với kinh nghiệm sản xuất trong nước để hình thành những giải pháp phù hợp với nhu cầu thực tế.

Việc kết hợp kinh nghiệm sản xuất với công nghệ và nguồn nhân lực kỹ thuật sẽ giúp ngành dệt may Việt Nam từng bước chuyển từ cạnh tranh bằng chi phí lao động sang năng suất và chất lượng. Thay vì đầu tư dàn trải, doanh nghiệp cần bắt đầu từ những vấn đề cụ thể, kiểm chứng hiệu quả và từng bước nhân rộng, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh ngay tại các cơ sở sản xuất hiện hữu.

Lý Quốc Thịnh