Future of Transportation on Land (tạm dịch “Tương lai của vận tải đường bộ”) xuất bản năm 2025, phân tích các công nghệ tương lai của giao thông đường bộ và đường sắt dựa trên số liệu tổng hợp trong giai đoạn 2000–2023; và Patent Landscape Report Decarbonizing Heavy-Duty Road Transport (tạm dịch “Bản đồ toàn cảnh về Sáng chế: Khử cacbon trong lĩnh vực vận tải đường bộ hạng nặng Báo cáo về giảm phát thải giao thông đường bộ hạng nặng”) công bố năm 2026 tập trung vào xe tải, xe buýt, với dữ liệu sáng chế giai đoạn 2000–2024; là hai nghiên cứu của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) cho thấy những góc nhìn về sự chuyển dịch trong công nghệ của ngành ô tô và xe máy.

Báo cáo tổng thể WIPO Technology Trends 2025: The Future of Transportation đặt các công nghệ này trong hai xu hướng lớn là phát triển bền vững và số hóa. Phân tích của WIPO gợi mở cách xem xét đồng thời công nghệ năng lượng và năng lực điều khiển, kết nối của phương tiện, để nhận diện đầy đủ những thay đổi về năng lực chế tạo.

Đơn vị thống kê chủ yếu sử dụng là “họ sáng chế” (patent family), nhóm các đơn có cùng nội dung kỹ thuật và cùng nguồn gốc ưu tiên, giúp hạn chế đếm trùng một sáng chế được đăng ký tại nhiều thị trường. Các con số phản ánh những họ sáng chế đã công bố, bao gồm cả đơn chưa được cấp bằng. Vì vậy, bản đồ hay bản toàn cảnh sáng chế là công cụ nhận diện hướng nghiên cứu và bảo hộ; năng lực sản xuất, độ an toàn và kết quả thương mại hóa cần được đánh giá bằng những bằng chứng riêng.

Dấu hiệu rõ nhất của cuộc đua điện hóa nằm ở tốc độ phát triển công nghệ pin và truyền động điện. Theo nghiên cứu năm 2025, số họ sáng chế về pin trong các ứng dụng vận tải được công bố hằng năm tăng từ khoảng 3.000 (năm 2000) lên gần 41.000 (năm 2023). Trong cùng thời gian, nhóm truyền động điện, bao gồm động cơ điện và các cơ cấu truyền động liên quan, tăng từ khoảng 900 lên 11.900 họ sáng chế. Đây là những công nghệ quyết định khả năng tích trữ, chuyển đổi và sử dụng năng lượng của phương tiện.

Nghiên cứu năm 2026 cho thấy xu hướng này đã lan mạnh sang xe hạng nặng. Tỷ trọng sáng chế liên quan đến giảm phát thải trong tổng số sáng chế về xe tải, xe buýt tăng từ khoảng 7% năm 2000 lên khoảng 20% năm 2024. Riêng trong nhóm công nghệ nguồn năng lượng ít phát thải của phân khúc này, pin chiếm 73% số họ sáng chế năm 2024. Tỷ lệ này phản ánh trọng tâm nghiên cứu trong phạm vi báo cáo, không phải thị phần xe điện hay tỷ trọng của pin trong toàn bộ sáng chế ngành ô tô.

Từ góc độ công nghiệp chế tạo, sự thay đổi đó đặt ra yêu cầu nhìn rộng hơn việc thay động cơ đốt trong bằng động cơ điện. Năng lực cạnh tranh còn nằm ở thiết kế hệ thống pin, quản lý nhiệt, điện tử công suất và điều khiển truyền động, cùng khả năng tích hợp các hệ thống trên một phương tiện. Doanh nghiệp cần làm chủ cả thiết kế và quá trình kiểm tra, để sản phẩm đáp ứng yêu cầu về hiệu suất, độ bền và an toàn trong điều kiện sử dụng thực tế.

Các hướng công nghệ vẫn được phát triển song song. Báo cáo về xe hạng nặng ghi nhận số họ sáng chế liên quan pin nhiên liệu hydro tăng từ 339 năm 2015 lên 1.065 năm 2024. WIPO và Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế (International Renewable Energy Agency – IRENA) nhận định hydro có thể có vai trò trong một số nhu cầu vận tải chuyên biệt, nhất là đường dài, nhưng còn các rào cản về công nghệ và kinh tế. Điều này gợi mở cách lựa chọn công nghệ theo điều kiện khai thác và khả năng triển khai, đồng thời tránh suy rộng kết luận của xe tải, xe buýt cho mọi phân khúc phương tiện.

Nếu điện hóa làm thay đổi hệ thống động lực, tự hành mở rộng cuộc cạnh tranh sang khả năng cảm nhận môi trường và điều khiển phương tiện. Trong nghiên cứu năm 2025, WIPO ghi nhận số họ sáng chế được công bố hằng năm thuộc nhóm dẫn đường tăng từ khoảng 2.200 năm 2000 lên khoảng 25.500 năm 2023. Nhóm này bao gồm định vị GPS, cảm biến quét laser lidar và thị giác máy trên phương tiện, phục vụ cả hệ thống hỗ trợ lái nâng cao lẫn xe tự hành. Đây là phạm vi công nghệ rộng, không phải thống kê riêng về phương tiện tự lái hoàn toàn.

Cùng với công nghệ dẫn đường, các công nghệ kết nối và an ninh mạng cũng trở thành nền tảng quan trọng. WIPO ghi nhận số họ sáng chế về an ninh mạng trong ứng dụng giao thông trên bộ tăng từ 62 năm 2000 lên hơn 1.400 năm 2023. Khi phương tiện trao đổi nhiều dữ liệu hơn, khả năng xác thực, bảo vệ thông tin và duy trì tính toàn vẹn của hệ thống cần được phát triển cùng các chức năng điều khiển. Giá trị công nghiệp vì vậy mở rộng sang năng lực tích hợp điện tử và phần mềm ở cấp độ phương tiện.

Một trường hợp được WIPO phân tích sâu là công nghệ vận hành đoàn xe kết nối, hay platooning. Theo mô hình mô tả trong báo cáo, xe dẫn đầu có người lái, các xe phía sau sử dụng điều khiển tự động và liên lạc giữa phương tiện để phối hợp chuyển động. Số họ sáng chế được công bố hằng năm tăng từ 166 năm 2014 lên 1.024 năm 2023, nhưng vẫn thấp hơn mức đỉnh 1.376 năm 2020. Hoạt động sáng chế của một hướng công nghệ có triển vọng cũng có thể biến động qua từng giai đoạn.

Trường hợp này làm rõ yêu cầu kiểm chứng công nghệ trước khi triển khai rộng rãi. Báo cáo nêu các điều kiện về độ tin cậy của liên lạc, hạ tầng và khuôn khổ vận hành đối với platooning. Trong báo cáo tổng thể WIPO 2025, chuyên gia Thor Myklebust (SINTEF) nhấn mạnh vai trò của giao diện được chuẩn hóa trong bảo đảm an toàn, an ninh và khả năng tương tác giữa các hệ thống. Từ góc độ phát triển sản phẩm, công nghệ tự hành cần được kiểm chứng trong phạm vi sử dụng xác định, với các tình huống thử nghiệm và phương án xử lý khi hệ thống không đáp ứng điều kiện vận hành.

Đối với xe máy, World Intellectual Property Report 2024 ghi nhận hoạt động sáng chế liên quan xe máy điện tăng mạnh từ năm 2008. WIPO phân tích rằng xe máy điện có ít chi tiết cơ khí chuyển động hơn xe sử dụng động cơ đốt trong, nhưng yêu cầu năng lực về pin, động cơ điện, điện tử công suất và phần mềm. Độ phức tạp kỹ thuật chuyển sang thiết kế hệ thống điện, quản lý pin và tích hợp điều khiển.

Các trường hợp Italy, Nhật Bản và Ấn Độ trong báo cáo cho thấy lợi thế công nghiệp hình thành từ những năng lực tích lũy khác nhau. Nhật Bản nổi bật về đổi mới và chất lượng, Italy về thiết kế, còn Ấn Độ về sản xuất quy mô lớn, giá phù hợp và thích ứng nhu cầu địa phương.

Với xe máy, ưu tiên điện hóa, điều khiển và hỗ trợ an toàn cần phù hợp đặc điểm xe hai bánh. Lộ trình này cần được đánh giá riêng với quá trình phát triển tự hành của ô tô.

Một điểm đáng chú ý khác là quy mô danh mục sáng chế không tự động quyết định vị thế thương mại. Trong bộ dữ liệu về các công nghệ tương lai của vận tải đường bộ giai đoạn 2000 - 2023, Toyota có hơn 37.000 họ sáng chế, trong khi Tesla có 347 và nằm ngoài nhóm 25 chủ sở hữu hàng đầu. Trường hợp này cho thấy xếp hạng cần được đọc trong phạm vi bộ dữ liệu, đồng thời đặt cạnh chiến lược sở hữu trí tuệ và kết quả thương mại hóa của từng doanh nghiệp. Việc sử dụng bản đồ sáng chế có ý nghĩa nhất khi giúp xác định công nghệ cần phát triển, thay vì chỉ theo đuổi số lượng đơn đăng ký.

Với Việt Nam, thị trường xe điện đang tạo điều kiện để gắn nhu cầu tiêu dùng với phát triển sản phẩm. Theo Global EV Outlook 2026 của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), doanh số xe hai bánh điện tại Việt Nam năm 2025 tăng hơn gấp đôi, đạt khoảng 735.000 chiếc và chiếm trên 20% doanh số xe hai bánh. Phạm vi thống kê này của IEA bao gồm các phương tiện thuộc nhóm L1 và L3 theo phân loại UNECE. Quy mô thị trường có thể tạo điều kiện thử nghiệm, hoàn thiện và mở rộng sản xuất nếu doanh nghiệp đồng thời đầu tư cho năng lực công nghệ.

Từ các bằng chứng trên, một hướng ưu tiên cho công nghiệp ô tô, xe máy Việt Nam là lựa chọn những nhóm công nghệ có khả năng phát triển thành sản phẩm. Hệ thống quản lý pin, bộ điều khiển động cơ, điện tử công suất và phần mềm tích hợp là các hướng cần được đánh giá theo năng lực của doanh nghiệp và nhu cầu thực tế. Đối với công nghệ phục vụ tự hành, việc lựa chọn chức năng hỗ trợ lái và phạm vi ứng dụng cụ thể sẽ giúp xác định rõ yêu cầu nghiên cứu, thử nghiệm và nguồn lực đầu tư.

Các chương trình hỗ trợ nghiên cứu và đổi mới công nghệ cần gắn với đầu ra có thể kiểm chứng. Với một bộ điều khiển hay hệ thống quản lý pin, kết quả cần được thể hiện qua hiệu suất, độ tin cậy, khả năng tích hợp và điều kiện sản xuất hàng loạt. Với phần mềm hỗ trợ lái, cần xác định phạm vi hoạt động và phương pháp đánh giá phù hợp. Cách đặt nhiệm vụ theo sản phẩm giúp kết nối hoạt động nghiên cứu với yêu cầu của doanh nghiệp chế tạo.

Năng lực thử nghiệm cần được xây dựng song hành với năng lực thiết kế. Việc tiếp cận cơ sở thử nghiệm về an toàn điện, độ bền hệ thống và tính tương thích giữa các bộ phận sẽ hỗ trợ doanh nghiệp hoàn thiện sản phẩm. Các chức năng hỗ trợ lái và tự hành cần dữ liệu thử nghiệm phù hợp điều kiện vận hành dự kiến tại Việt Nam. Đây cũng là những nội dung cần phối hợp giữa doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và các cơ quan quản lý có liên quan.

Bản đồ sáng chế đồng thời cần trở thành công cụ làm việc trong quá trình phát triển sản phẩm. Tra cứu giúp doanh nghiệp nhận diện hướng nghiên cứu, tìm đối tác chuyển giao và xác định phần công nghệ có thể tự phát triển. Khi lựa chọn phương án đưa vào sản xuất, việc đánh giá phạm vi bảo hộ và tình trạng pháp lý tại thị trường mục tiêu cần được thực hiện cụ thể. Kết quả hỗ trợ đổi mới công nghệ nên được theo dõi bằng cả sản phẩm ứng dụng và tài sản trí tuệ hình thành, bên cạnh số lượng đơn đăng ký.

Điện hóa và tự hành đang đặt ra yêu cầu phát triển năng lực mới cho ngành ô tô và xe máy. Đối với Việt Nam, mở rộng sản xuất cần đi cùng khả năng thiết kế hệ thống, tích hợp phần mềm và kiểm chứng chất lượng. Khi những năng lực này được hình thành trong doanh nghiệp, sự phát triển của thị trường mới có thể tạo thêm cơ sở cho nâng năng suất, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của công nghiệp chế tạo.

T.T.H.G