1. Trong nhiều thập niên, ngành năng lượng thế giới cũng như tại Việt Nam phát triển theo mô hình tuyến tính: khai thác tài nguyên - sản xuất - tiêu thụ - phát thải. Mô hình này từng tạo động lực lớn cho tăng trưởng kinh tế, nhưng đồng thời cũng khiến thế giới đối mặt với những hệ lụy ngày càng rõ rệt như cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu.

Ngày nay, khi các cam kết trung hòa carbon trở thành xu hướng toàn cầu, ngành năng lượng buộc phải thay đổi. Các tập đoàn năng lượng lớn trên thế giới không còn chỉ tập trung khai thác nhiên liệu hóa thạch, mà đang chuyển sang tư duy “kinh tế tuần hoàn năng lượng” - nơi mọi nguồn tài nguyên, dòng năng lượng và hạ tầng công nghiệp được kết nối, tái sử dụng và tối ưu hóa theo chu trình khép kín hơn.

Nhà máy Điện Nhơn Trạch 3 và 4 sử dụng turbine khí 9HA.02, góp phần nâng cao độ ổn định hệ thống điện và hỗ trợ tích hợp năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn

Cụ thể, trong lĩnh vực năng lượng, kinh tế tuần hoàn không chỉ là xử lý chất thải hay tái chế vật liệu, mà bao gồm cả việc tận dụng nhiệt dư, giảm tổn thất truyền tải, tái sử dụng hạ tầng công nghiệp, nâng cao hiệu quả chuỗi logistics năng lượng, kết nối các chuỗi khí, điện, hóa dầu và năng lượng mới trong một hệ sinh thái vận hành liên hoàn.

Khác với tư duy phát triển cũ, nơi tài nguyên sau khai thác gần như chỉ đi theo một chiều từ sản xuất đến tiêu thụ rồi phát thải thì kinh tế tuần hoàn đặt mục tiêu giữ tài nguyên, năng lượng và vật liệu ở lại trong chuỗi giá trị càng lâu càng tốt. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với ngành năng lượng, vốn là lĩnh vực tiêu thụ tài nguyên lớn nhất và cũng phát thải carbon lớn nhất hiện nay.

Theo Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), khoảng 45% lượng phát thải toàn cầu có liên quan trực tiếp đến cách con người khai thác, sản xuất và sử dụng tài nguyên. Điều này cho thấy, chỉ thay đổi nhiên liệu là chưa đủ. Muốn đạt mục tiêu trung hòa carbon, ngành năng lượng phải thay đổi cả cách vận hành hệ thống.

Chính vì vậy, nhiều quốc gia đang chuyển từ tư duy “sản xuất càng nhiều càng tốt” sang “tối ưu hiệu quả của toàn bộ chuỗi năng lượng”. Trong mô hình ấy, nhiệt dư có thể trở thành điện năng mới; khí đồng hành không còn bị đốt bỏ mà được thu gom cho phát điện hoặc sản xuất hóa chất; hạ tầng kho cảng, logistics, đường ống hay trung tâm năng lượng được dùng chung cho nhiều chuỗi công nghiệp nhằm giảm chi phí đầu tư và giảm phát thải.

Nói cách khác, kinh tế tuần hoàn đang làm thay đổi cách ngành năng lượng tạo ra giá trị. Giá trị không còn chỉ nằm ở sản lượng khai thác hay công suất phát điện, mà nằm ở khả năng kết nối, tái sử dụng và tối ưu toàn bộ hệ sinh thái năng lượng - công nghiệp - công nghệ.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân chia sẻ, kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực năng lượng không còn là xu hướng mang tính lựa chọn, mà đang trở thành yêu cầu tất yếu đối với các quốc gia muốn duy trì tăng trưởng dài hạn trong bối cảnh tài nguyên hữu hạn và áp lực giảm phát thải ngày càng lớn. Theo ông, nếu trước đây ngành năng lượng chủ yếu phát triển theo tư duy khai thác tối đa tài nguyên đầu vào thì hiện nay, giá trị lớn hơn nằm ở khả năng tối ưu toàn bộ vòng đời của dòng năng lượng, hạ tầng và chuỗi công nghiệp liên quan.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân

Ông Lạng nhận định, điểm cốt lõi của kinh tế tuần hoàn năng lượng là chuyển từ mô hình “tiêu hao tài nguyên” sang “tối ưu tài nguyên”. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất, hạn chế phát thải mà còn tạo ra khả năng nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc năng lượng toàn cầu.

Theo vị chuyên gia này, với Việt Nam, dư địa phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành năng lượng còn rất lớn, đặc biệt ở các lĩnh vực như tận dụng nhiệt dư tại các nhà máy điện, tái sử dụng hạ tầng dầu khí cho LNG và năng lượng tái tạo, phát triển chuỗi liên kết khí - điện - đạm - hóa dầu, hay khai thác các mô hình điện khí linh hoạt có khả năng tích hợp cùng năng lượng tái tạo.

“Trong tương lai, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp năng lượng sẽ không chỉ nằm ở việc sở hữu tài nguyên hay công suất lớn, mà nằm ở năng lực kết nối chuỗi giá trị, tiết giảm phát thải và tối ưu hiệu quả vận hành theo mô hình tuần hoàn”, ông Lạng nhấn mạnh.

2. Tại Việt Nam, tư duy kinh tế tuần hoàn cũng dần hiện diện rõ hơn trong chiến lược phát triển của Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam). Nếu trước đây các lĩnh vực dầu khí, điện, khí, hóa dầu hay phân bón thường được vận hành như những mảng tương đối độc lập, thì hiện nay xu hướng là kết nối các mắt xích thành một hệ sinh thái năng lượng tích hợp.

Mô hình chuỗi khí - điện - đạm là ví dụ điển hình. Khí tự nhiên sau khai thác không chỉ phục vụ phát điện, mà còn là nguyên liệu cho sản xuất đạm và hóa chất; trong khi hạ tầng vận chuyển, kho chứa và logistics được dùng chung cho nhiều lĩnh vực. Điều này giúp sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm chi phí đầu tư riêng lẻ và nâng cao hiệu quả vận hành toàn chuỗi.

Trong chuỗi giá trị ấy, các nhà máy điện khí chu trình hỗn hợp đang trở thành một mắt xích rất quan trọng của kinh tế tuần hoàn năng lượng hiện đại.

Khác với các nhà máy nhiệt điện truyền thống, điện khí chu trình hỗn hợp cho phép tận dụng nhiệt khí thải để tạo thêm điện năng, nhờ đó cùng một lượng nhiên liệu có thể tạo ra sản lượng điện cao hơn. Nói cách khác, cùng một lượng nhiên liệu đầu vào nhưng hệ thống có thể tạo ra nhiều điện năng hơn, đồng thời giảm lượng nhiệt thất thoát ra môi trường. Đây chính là bản chất của tư duy tuần hoàn trong công nghiệp năng lượng: biến phần “năng lượng dư thừa” thành một nguồn năng lượng mới.

Tại nhiều quốc gia công nghiệp phát triển, việc tận dụng nhiệt dư trong các nhà máy điện, nhà máy thép, xi măng hay hóa dầu để phát điện hoặc cung cấp nhiệt cho khu công nghiệp đã trở thành xu hướng phổ biến. Việt Nam hiện cũng đang từng bước tiếp cận mô hình này, đặc biệt trong các dự án điện khí LNG thế hệ mới. Một ví dụ tiêu biểu là tổ hợp điện khí LNG Nhơn Trạch 3 và 4. Không chỉ là dự án phát điện đơn thuần, đây còn được xem như mô hình “chuỗi năng lượng tích hợp” đầu tiên theo logic “LNG to Power”, kết nối từ nhập khẩu LNG, lưu trữ, tái hóa khí, truyền dẫn đến phát điện.

Điểm đáng chú ý là dự án sử dụng công nghệ turbine khí GE 9HA.02 - dòng turbine hiệu suất cao hàng đầu thế giới hiện nay. Hệ thống chu trình hỗn hợp cho phép tận dụng nhiệt khí thải để tạo hơi nước phát điện tiếp tục thông qua turbine hơi, giúp nâng hiệu suất tổng thể lên mức rất cao và giảm đáng kể lượng phát thải CO₂ so với nhiệt điện than truyền thống. Không chỉ tối ưu nhiên liệu, mô hình này còn tối ưu toàn bộ không gian năng lượng. Nhà máy được đặt gần các trung tâm phụ tải lớn của vùng Đông Nam Bộ, giúp giảm tổn thất điện năng truyền tải, tiết kiệm quỹ đất và giảm áp lực đầu tư hạ tầng lưới điện mới. Theo chuyên gia UNOPS Hoàng Tuấn Dũng, Nhơn Trạch 3 và 4 không chỉ là hai nhà máy điện khí LNG đơn thuần, mà còn là “cầu nối chiến lược” cho quá trình chuyển dịch năng lượng của Việt Nam trong giai đoạn hướng tới Net Zero.

Thực tế cho thấy, tư duy kinh tế tuần hoàn đang ngày càng mở rộng trong ngành năng lượng Việt Nam. Không chỉ điện khí LNG, nhiều lĩnh vực khác cũng bắt đầu thay đổi theo hướng tối ưu chuỗi giá trị và giảm phát thải.

Kho chứa LNG của PV GAS, đơn vị thành viên của Petrovietnam

Trong ngành lọc hóa dầu, các nhà máy đang đẩy mạnh tái sử dụng nhiệt, hơi nước và giảm tiêu hao năng lượng trong vận hành. Trong lĩnh vực khí, hệ thống LNG và kho cảng được thiết kế theo hướng dùng chung hạ tầng cho nhiều chuỗi công nghiệp. Trong sản xuất phân bón, xu hướng tiết kiệm nguyên liệu đầu vào, giảm phát thải và tận dụng phụ phẩm cũng ngày càng rõ nét.

Điều này phản ánh một thay đổi lớn về tư duy phát triển: ngành năng lượng không còn được nhìn như những “ốc đảo công nghiệp” tách rời, mà đang trở thành một hệ sinh thái liên kết, nơi mỗi mắt xích vừa vận hành độc lập, vừa hỗ trợ lẫn nhau để nâng cao hiệu quả toàn hệ thống.

Trong bối cảnh chuyển dịch xanh toàn cầu, kinh tế tuần hoàn đang dần trở thành “ngôn ngữ phát triển mới” của ngành công nghiệp năng lượng. Đây không còn là lựa chọn mang tính môi trường đơn thuần, mà là điều kiện để các quốc gia duy trì năng lực cạnh tranh trong kỷ nguyên carbon thấp. Với Việt Nam, quá trình này mới chỉ bắt đầu. Từ các chuỗi khí - điện - đạm đến mô hình điện khí LNG thế hệ mới, ngành năng lượng Việt Nam đang dần chuyển từ tư duy khai thác tài nguyên sang tư duy quản trị hệ sinh thái năng lượng. Đây không chỉ là thay đổi về công nghệ, mà là thay đổi triết lý phát triển: sử dụng hiệu quả tài nguyên để tạo tăng trưởng bền vững. Và trong hành trình ấy, kinh tế tuần hoàn có thể sẽ trở thành một trong những lời giải quan trọng nhất cho tương lai ngành công nghiệp năng lượng Việt Nam.