Những ngày cuối tháng 5/2026, hệ thống điện quốc gia phải đối mặt với một trong những đợt thử thách lớn nhất kể từ đầu năm khi nắng nóng gay gắt xuất hiện trên diện rộng tại miền Bắc. Nhiệt độ phổ biến 38-40°C, nhiều nơi vượt ngưỡng 40°C, kéo theo nhu cầu sử dụng điện tăng đột biến.

Tuy nhiên, điều tạo áp lực lớn nhất đối với công tác vận hành hệ thống không chỉ là thời tiết cực đoan, mà còn là tốc độ gia tăng phụ tải vượt xa nhiều kịch bản dự báo.

Công suất tiêu thụ điện liên tiếp lập đỉnh mới trong đợt nắng nóng kỷ lục cuối tháng 5/2026.

Chỉ trong vòng vài ngày, hệ thống điện quốc gia liên tiếp ghi nhận các mức công suất tiêu thụ cao kỷ lục. Ngày 25/5, phụ tải toàn quốc đạt 57.120 MW; riêng miền Bắc đạt 29.667 MW. Đến ngày 26/5, công suất cực đại toàn hệ thống tiếp tục tăng lên 58.103 MW, trong khi miền Bắc đạt 29.716 MW. Sản lượng điện tiêu thụ toàn miền Bắc đạt khoảng 629 triệu kWh, tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước.

Đáng chú ý, mức tăng trưởng phụ tải diễn ra ngay cả trong những ngày cuối tuần, vốn thường chỉ đạt khoảng 80-85% so với ngày làm việc. Điều này cho thấy nhu cầu điện thực tế đã vượt ra ngoài các quy luật vận hành thông thường, đặt hệ thống vào trạng thái chịu áp lực rất lớn.

Trong bối cảnh đó, việc hệ thống điện quốc gia vẫn được vận hành an toàn, ổn định, không xảy ra sự cố diện rộng hay phải thực hiện cắt giảm phụ tải bắt buộc là một kỳ tích. Bởi với một hệ thống đang vận hành trong điều kiện dự phòng ngày càng thu hẹp, chỉ cần một số tổ máy nguồn lớn gặp sự cố, một số tuyến truyền tải trọng yếu bị quá tải hoặc xảy ra thiếu hụt nhiên liệu cục bộ, nguy cơ mất cân bằng cung - cầu điện hoàn toàn có thể xuất hiện.

Đặc biệt tại miền Bắc - khu vực có tốc độ tăng trưởng phụ tải thuộc nhóm cao nhất cả nước - áp lực đối với công tác điều độ và bảo đảm an toàn hệ thống càng trở nên rõ nét hơn.

Vậy điều gì đã làm nên kỳ tích ấy? Câu trả lời là cách thức điều hành, quản trị hệ thống điện của Bộ Công Thương đã chuyển từ tư duy “ứng phó” sang tư duy “quản trị chủ động”.

Thay vì chỉ tập trung xử lý các tình huống phát sinh, Bộ Công Thương đã chỉ đạo các đơn vị liên quan, đặc biệt là NSMO, liên tục cập nhật phương thức vận hành theo diễn biến thực tế, xây dựng nhiều cấp độ kịch bản ứng phó và chuẩn bị sẵn các phương án cho những tình huống cực đoan nhất.

Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng làm việc với các tập đoàn, tổng công ty về việc đảm bảo cung ứng điện trong cao điểm mùa khô 2026.

Trong các cuộc họp điều hành, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu xuyên suốt được đặt ra là vừa bảo đảm an toàn hệ thống điện quốc gia, vừa đáp ứng nhu cầu điện cho sản xuất, kinh doanh và đời sống người dân.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận này không còn đặt toàn bộ trọng tâm vào việc gia tăng nguồn cung điện, mà chuyển dần sang quản trị đồng thời cả hai phía: cung và cầu điện năng.

Trong nhiều năm, bài toán điện của Việt Nam chủ yếu được giải quyết thông qua phát triển nguồn và lưới điện. Tuy nhiên, khi nhu cầu điện tăng nhanh, biến đổi khí hậu làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan và dư địa dự phòng công suất không còn dồi dào như trước, yêu cầu đặt ra không chỉ là có đủ điện, mà còn phải quản trị hiệu quả một hệ thống điện ngày càng phức tạp. Thực tiễn vận hành vừa qua cho thấy rõ xu hướng này.

Dưới sự chỉ đạo của Bộ Công Thương, nhiều giải pháp đồng thời được triển khai như tối ưu huy động các nguồn thủy điện, nhiệt điện và LNG; điều tiết tích nước tại các hồ chứa chiến lược; điều chỉnh kế hoạch sửa chữa các tổ máy; tăng cường nhập khẩu điện; tối ưu hóa truyền tải liên vùng; chuẩn bị các phương án bảo đảm ổn định điện áp; sẵn sàng huy động các nguồn dự phòng và triển khai chương trình điều chỉnh phụ tải.

Những giải pháp này cho thấy công tác điều hành đang chuyển từ mô hình xử lý sự cố đơn lẻ sang phương thức quản trị tổng thể hệ thống theo thời gian thực.

Một trong những điểm nổi bật của giai đoạn vừa qua là việc Bộ Công Thương đẩy mạnh các công cụ quản trị nhu cầu điện như TOU (Time of Use - giá điện theo thời gian sử dụng), DSM (Demand Side Management - quản lý nhu cầu điện) và DR (Demand Response - điều chỉnh phụ tải). Đây không chỉ là các giải pháp kỹ thuật đơn thuần mà là những công cụ quản trị hiện đại đã được nhiều quốc gia hướng tới nhằm nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống và giảm áp lực đầu tư mới.

Đối với TOU, Bộ Công Thương đang hướng tới việc điều tiết hành vi sử dụng điện của xã hội thông qua cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng. Khi giá điện phản ánh đúng áp lực của hệ thống ở từng khung giờ, doanh nghiệp và người dân sẽ chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất, vận hành thiết bị và phân bổ phụ tải hợp lý hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong các đợt nắng nóng khi phụ tải thường tăng đột biến vào buổi trưa và buổi tối. TOU vì thế không chỉ là biểu giá điện, đó là công cụ quản trị hệ thống điện hiện đại.

Nếu TOU là công cụ kinh tế thì DSM, DR là công cụ quản trị hệ thống. Điểm cốt lõi của DSM là coi khách hàng sử dụng điện không còn là đối tượng tiêu thụ thụ động, mà trở thành một phần tham gia trực tiếp vào vận hành hệ thống điện quốc gia. Trong những ngày cao điểm vừa qua, NSMO phối hợp với EVNNPC, EVNHANOI và các địa phương triển khai điều chỉnh phụ tải, rà soát khách hàng lớn có khả năng dịch chuyển phụ tải, huy động nguồn điện diesel tại chỗ… chính là biểu hiện rất rõ của mô hình này.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy quản trị hiệu quả nhu cầu điện không chỉ giúp giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới mà còn nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống trước các biến động bất thường về thời tiết hoặc phụ tải.

Công ty TNHH Tuyết Lan (tỉnh Bắc Ninh) tham gia điều chỉnh phụ tải, để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, đồng hành cùng ngành điện san bằng phụ tải.

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò ngày càng rõ nét của NSMO trong điều hành hệ thống điện theo thời gian thực. Việc ứng dụng các công cụ như đánh giá an ninh hệ thống trực tuyến, tính toán giới hạn truyền tải theo thời gian thực, giám sát SCADA, mô hình phân tích ổn định điện áp, các phương án sa thải phụ tải tự động hay diễn tập khôi phục hệ thống điện cho thấy ngành điện đang từng bước chuyển từ phương thức vận hành dựa nhiều vào kinh nghiệm sang vận hành dựa trên dữ liệu và công nghệ.

Song song với đó là việc hình thành cơ chế phối hợp chặt chẽ hơn giữa cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị điều độ hệ thống điện, các doanh nghiệp phát điện, khách hàng sử dụng điện lớn và chính quyền địa phương. Đây là một trong những yếu tố quan trọng giúp nâng cao khả năng ứng phó của hệ thống trong các tình huống phụ tải tăng cao hoặc xảy ra sự cố bất thường.

Đợt nắng nóng cuối tháng 5/2026 cho thấy, an ninh năng lượng không còn là vấn đề riêng của ngành điện mà đã trở thành một cấu phần quan trọng của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Một hệ thống điện vận hành ổn định không chỉ bảo đảm nhu cầu sinh hoạt của người dân mà còn duy trì hoạt động sản xuất công nghiệp, chuỗi cung ứng, môi trường đầu tư và tăng trưởng kinh tế.

Trong bối cảnh nhu cầu điện được dự báo tiếp tục tăng cao trong những năm tới, cùng với tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, việc Bộ Công Thương dưới sự điều hành của Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng chủ động thúc đẩy các mô hình quản trị hiện đại như TOU, DSM, DR… và chuyển đổi số trong điều hành hệ thống điện không chỉ là giải pháp cho mùa hè 2026 mà còn là định hướng dài hạn nhằm nâng cao tính linh hoạt, khả năng chống chịu và hiệu quả vận hành của hệ thống điện quốc gia.

Kết quả bảo đảm cung ứng điện trong đợt cao điểm vừa qua vì vậy không chỉ phản ánh nỗ lực của các đơn vị trong ngành điện mà còn cho thấy hiệu quả bước đầu của cách tiếp cận quản trị chủ động, dựa trên dữ liệu, phối hợp đa chủ thể và quản lý đồng thời cả nguồn cung lẫn nhu cầu sử dụng điện. Đây là nền tảng quan trọng để củng cố an ninh năng lượng quốc gia, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn tới.