Ngày 10/10/1954, Hà Nội bước sang một trang sử mới. Thủ đô được giải phóng không chỉ mở ra thời kỳ xây dựng, phát triển trong hòa bình mà còn đặt nền móng cho sự hình thành một trung tâm công nghiệp, thương mại quan trọng của đất nước. Trải qua 72 năm ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026), cùng với những thăng trầm của lịch sử dân tộc, công nghiệp, thương mại Hà Nội không ngừng chuyển mình, từ nền sản xuất còn nhỏ bé, thiếu thốn đến một không gian kinh tế năng động, hội nhập ngày càng sâu rộng.

Từ những nhà máy đầu tiên đến nền móng công nghiệp Thủ đô

Nhắc đến công nghiệp Hà Nội những năm đầu sau giải phóng là nhắc đến những nhà máy đã trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ người dân Thủ đô: Cơ khí Hà Nội, Cao su Sao Vàng, Xà phòng Hà Nội, Thuốc lá Thăng Long, Bóng đèn Phích nước Rạng Đông, Dệt 8/3, Diêm Thống Nhất...

Dọc tuyến đường Nguyễn Trãi hôm nay, những công trình cao tầng, trung tâm thương mại và khu đô thị hiện đại đã dần thay thế diện mạo của khu công nghiệp Cao - Xà - Lá một thời. Đằng sau sự đổi thay ấy là câu chuyện về những thế hệ công nhân, kỹ sư đã góp sức xây dựng nền công nghiệp non trẻ của Thủ đô và miền Bắc.

Sau năm 1954, nhiệm vụ cấp thiết của Hà Nội là khôi phục sản xuất, ổn định đời sống nhân dân, từng bước xây dựng cơ sở vật chất cho nền kinh tế. Các nhà máy cơ khí, hóa chất, dệt may và sản xuất hàng tiêu dùng lần lượt hình thành, đáp ứng nhu cầu thiết yếu của xã hội, đồng thời tạo nền tảng cho quá trình công nghiệp hóa.

Trong số đó, Nhà máy Bóng đèn Phích nước Rạng Đông, khởi công năm 1958 và khánh thành năm 1963, trở thành một biểu tượng của công nghiệp Hà Nội. Ngày 28/4/1964, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm nhà máy, động viên cán bộ, công nhân thi đua lao động sản xuất. Sự kiện ấy không chỉ là niềm tự hào của doanh nghiệp mà còn thể hiện sự quan tâm của Người đối với sự nghiệp xây dựng công nghiệp nước nhà.

Trong những năm chiến tranh phá hoại, công nghiệp Hà Nội phải đối diện với những thử thách đặc biệt khắc nghiệt. Nhiều nhà máy vừa duy trì sản xuất, vừa tổ chức phòng không, sơ tán máy móc, bảo vệ lực lượng lao động. Giữa bom đạn, các dây chuyền vẫn hoạt động, tạo ra sản phẩm phục vụ đời sống nhân dân và tiền tuyến.

Chính trong gian khó, đội ngũ công nhân Thủ đô đã hun đúc truyền thống lao động sáng tạo, đoàn kết và kiên cường. Những sản phẩm như quạt điện, bóng đèn, săm lốp xe đạp, vải và máy nông nghiệp góp phần đáp ứng nhu cầu đời sống, phục vụ sản xuất, xây dựng hậu phương vững chắc.

Song hành với công nghiệp, hoạt động thương mại và phân phối hàng hóa từng bước được tổ chức, duy trì trong điều kiện chiến tranh và cơ chế kế hoạch hóa tập trung. Dù nguồn cung còn hạn chế, hệ thống thương nghiệp thời kỳ này vẫn giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm các mặt hàng thiết yếu cho nhân dân.

Nhìn lại chặng đường này, giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở những nhà máy được xây dựng hay những sản phẩm được làm ra, mà còn ở sự hình thành đội ngũ lao động công nghiệp, năng lực tổ chức sản xuất và truyền thống sáng tạo. Đây là những nền tảng quan trọng cho các giai đoạn phát triển tiếp theo của công nghiệp, thương mại Thủ đô.

Đổi mới tư duy, mở rộng không gian phát triển

Công cuộc đổi mới năm 1986 mở ra bước ngoặt quan trọng đối với công nghiệp, thương mại Hà Nội. Từ cơ chế sản xuất, phân phối chủ yếu theo kế hoạch, các doanh nghiệp từng bước chuyển sang hạch toán kinh doanh, chủ động tìm kiếm thị trường, đổi mới công nghệ và nâng cao chất lượng sản phẩm.

Nhiều thương hiệu công nghiệp của Thủ đô như Rạng Đông, Cao su Sao Vàng, May 10, Khóa Việt Tiệp, Điện cơ Thống Nhất, Hanel... từng bước thích ứng với cơ chế thị trường, khẳng định vị thế trong nước và tìm kiếm cơ hội hội nhập quốc tế.

Cùng với sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân và dòng vốn đầu tư nước ngoài, cơ cấu công nghiệp Hà Nội chuyển dịch theo hướng đa dạng hơn. Các ngành cơ khí, điện tử, công nghệ thông tin, chế biến, chế tạo và công nghiệp hỗ trợ từng bước phát triển, góp phần nâng cao năng lực sản xuất của Thủ đô.

Đặc biệt, việc mở rộng địa giới hành chính năm 2008 tạo bước chuyển có ý nghĩa chiến lược, mở rộng không gian phát triển công nghiệp, thương mại, kết nối khu vực đô thị trung tâm với các vùng sản xuất, làng nghề và thị trường rộng lớn.

Nếu những nhà máy truyền thống từng là biểu tượng của thời kỳ công nghiệp hóa ban đầu thì các khu công nghiệp, cụm công nghiệp và cơ sở sản xuất công nghệ cao ngày nay đang góp phần định hình diện mạo mới của công nghiệp Hà Nội.

Trong lĩnh vực thương mại, quá trình chuyển đổi cũng diễn ra sâu sắc. Từ những cửa hàng mậu dịch, hợp tác xã mua bán và chợ truyền thống, Hà Nội từng bước hình thành hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại, chuỗi bán lẻ, hệ thống logistics và các nền tảng thương mại điện tử.

Thương mại không còn chỉ thực hiện chức năng phân phối hàng hóa mà ngày càng trở thành cầu nối giữa sản xuất với tiêu dùng, giữa doanh nghiệp với thị trường, giữa Hà Nội với các địa phương và đối tác quốc tế. Sự phát triển này góp phần đưa Thủ đô trở thành một trong những thị trường tiêu dùng lớn, trung tâm phân phối, giao thương và kết nối cung cầu quan trọng của cả nước.

Đáng chú ý, Hà Nội còn là nơi hội tụ hàng nghìn làng nghề, sản phẩm thủ công truyền thống và những giá trị văn hóa thương mại đặc sắc. Việc kết hợp bảo tồn nghề truyền thống với đổi mới thiết kế, xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm OCOP và mở rộng kênh phân phối đã tạo thêm động lực cho kinh tế nông thôn, đồng thời lan tỏa bản sắc Thăng Long - Hà Nội trong dòng chảy hội nhập.

Khẳng định vị thế, kiến tạo động lực phát triển mới

Bước vào năm 2026, sau 72 năm kể từ ngày Giải phóng Thủ đô, công nghiệp, thương mại Hà Nội tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, tạo việc làm, thu hút đầu tư và kết nối thị trường.

Theo số liệu Thống kê thành phố Hà Nội, chỉ số sản xuất công nghiệp 9 tháng năm 2026 tăng 9% so với cùng kỳ, mức tăng cao trong 10 năm gần đây. Riêng công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 8,9%; chỉ số tiêu thụ sản phẩm ngành chế biến, chế tạo tăng 14,7%. Những kết quả này phản ánh sự cải thiện về sức sản xuất và khả năng thích ứng của doanh nghiệp Thủ đô.

Đến tháng 8/2026, Hà Nội có 77 cụm công nghiệp đi vào hoạt động, thu hút khoảng 4.300 hộ, doanh nghiệp, tạo việc làm cho khoảng 61.000 lao động. Cùng với các khu công nghiệp và Khu công nghệ cao Hòa Lạc, hệ thống này góp phần hình thành mạng lưới sản xuất, liên kết công nghiệp và đổi mới sáng tạo của Thủ đô.

Trong khi đó, thương mại Hà Nội tiếp tục phát huy lợi thế của thị trường tiêu dùng lớn, hệ thống phân phối đa dạng và vị trí trung tâm kết nối vùng. Sự phát triển của thương mại điện tử, bán lẻ hiện đại, dịch vụ logistics và các hoạt động xúc tiến thương mại đang mở thêm cơ hội cho doanh nghiệp, cơ sở sản xuất và làng nghề tiếp cận người tiêu dùng trong nước, quốc tế.

Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra đối với công nghiệp, thương mại Thủ đô hiện nay không chỉ là mở rộng quy mô, gia tăng sản lượng hay doanh thu, mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng tăng trưởng, hàm lượng công nghệ, năng suất lao động và giá trị gia tăng.

Định hướng này được thể hiện trong Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới, cùng kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026 - 2030. Theo đó, Hà Nội chú trọng đổi mới mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Đối với công nghiệp, trọng tâm là phát triển các ngành công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, cơ khí chính xác, điện tử và công nghệ thông tin; thúc đẩy chuyển đổi xanh, sản xuất thông minh, hình thành các chuỗi liên kết có giá trị gia tăng cao. Đồng thời, việc phát triển các khu công nghiệp, cụm công nghiệp cần gắn với quy hoạch đô thị, sử dụng hiệu quả đất đai, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng đời sống người lao động.

Đối với thương mại, yêu cầu đặt ra là xây dựng hệ thống phân phối hiện đại, văn minh; phát triển thương mại điện tử, logistics và kết nối cung cầu; đồng thời bảo tồn, phát huy giá trị các chợ truyền thống, làng nghề và thương hiệu đặc trưng của Hà Nội. Qua đó, Thủ đô không chỉ đáp ứng tốt hơn nhu cầu tiêu dùng của người dân mà còn nâng cao vị thế trong mạng lưới giao thương quốc gia và quốc tế.

Nhìn lại 72 năm, từ những nhà máy đầu tiên được dựng xây trong gian khó đến những dây chuyền sản xuất hiện đại, từ hệ thống phân phối thời bao cấp đến thị trường hàng hóa đa dạng và thương mại số, mỗi chặng đường đều ghi dấu nỗ lực, trí tuệ và khát vọng vươn lên của nhiều thế hệ người lao động, doanh nghiệp và nhân dân Hà Nội.

Sau 72 năm kể từ ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026), Hà Nội tiếp tục khẳng định vị thế “trái tim” của cả nước, với những bước phát triển mạnh mẽ trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội. Di sản quý báu của chặng đường ấy không chỉ là những công trình, nhà máy hay thương hiệu, mà còn là truyền thống lao động sáng tạo, tinh thần vượt khó và khát vọng vươn lên. Đây là nền tảng để công nghiệp - thương mại Thủ đô tiếp tục đổi mới, nâng cao năng lực cạnh tranh, đóng góp vào mục tiêu xây dựng Hà Nội văn hiến, văn minh, hiện đại, cùng đất nước vững bước trong kỷ nguyên phát triển mới.