Ngày 30/9, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương phối hợp Bộ Công Thương, Tỉnh ủy Phú Thọ tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia "Định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam".

Hội thảo có sự tham dự và chủ trì của các đồng chí: Nguyễn Thanh Nghị - Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương; đồng chí Phạm Gia Túc - Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ; đồng chí Lê Mạnh Hùng - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Công Thương; đồng chí Phạm Đại Dương - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Phú Thọ; đồng chí Nguyễn Ngọc Tuấn - Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương.

Ngành công nghiệp nền tảng, quyết định năng lực tự chủ, sức cạnh tranh

Phát biểu kết luận hội thảo, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh, phát triển công nghiệp hỗ trợ là nhiệm vụ chiến lược, có ý nghĩa trực tiếp đối với năng lực tự chủ, sức cạnh tranh và khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của nền kinh tế. Công nghiệp hỗ trợ là tầng sản xuất trung gian gồm vật liệu, linh kiện, phụ tùng, công nghệ chế tạo, thiết kế, đo lường, thử nghiệm... Đây là những yếu tố quyết định độ sâu và sức chống chịu của cả nền công nghiệp.

"Một quốc gia có thể lắp ráp những sản phẩm rất hiện đại nhưng chúng ta vẫn chưa có nền tảng công nghiệp tự chủ nếu công nghiệp hỗ trợ của đất nước còn yếu", Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh và cho rằng, đây là vấn đề của an ninh kinh tế và tự chủ chiến lược, gắn trực tiếp với mục tiêu tăng trưởng hai con số và mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.

Nhìn lại quá trình phát triển, Phó Thủ tướng Thường trực cho rằng, công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đã hình thành nền tảng nhất định. Theo thống kê, cả nước hiện có hơn 7.000 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, khoảng 30% doanh nghiệp đã tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu; một số tập đoàn trong nước bắt đầu đóng vai trò doanh nghiệp đầu chuỗi.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, công nghiệp hỗ trợ vẫn "rộng mà chưa sâu, nhiều mà chưa mạnh". Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 77% kim ngạch xuất khẩu năm 2025 và tăng lên 80,1% trong 8 tháng đầu năm 2026. Phó Thủ tướng Thường trực lưu ý cần đánh giá kỹ hơn phần đóng góp của doanh nghiệp Việt Nam và công nghiệp hỗ trợ trong kim ngạch xuất khẩu của khu vực FDI để có nhận định chính xác về năng lực thực tế của nền kinh tế.

Bên cạnh đó, những điểm nghẽn mang tính hệ thống vẫn tồn tại: Thị trường dẫn dắt và đơn hàng ổn định từ doanh nghiệp đầu chuỗi còn thiếu; chính sách ưu đãi chưa thực sự phù hợp với doanh nghiệp nhỏ và vừa, hạ tầng tiêu chuẩn, đo lường, thử nghiệm còn yếu; nguồn nhân lực vẫn trong tình trạng "thừa thầy, thiếu thợ"; việc phối hợp giữa các chủ thể chưa chặt chẽ và hiệu quả chính sách chưa được lượng hóa rõ ràng... Sâu xa hơn, đó là tư duy thu hút đầu tư trong một thời gian dài còn chú trọng số lượng dự án và quy mô vốn, trong khi liên kết chiều sâu và khả năng lan tỏa công nghệ chưa tương xứng.

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh, sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu cùng hàng loạt dự án hạ tầng chiến lược như đường sắt tốc độ cao, điện hạt nhân, điện gió ngoài khơi và các chương trình công nghệ chiến lược đang mở ra thị trường rất lớn cho công nghiệp hỗ trợ trong nước. Trong các dự án lớn, yêu cầu chuyển giao công nghệ cần được đặt ở vị trí quan trọng để tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào quá trình thiết kế, chế tạo và cung ứng.

Phó Thủ tướng Thường trực cho rằng, công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đang đứng giữa "hai nhịp". Nhịp thứ nhất là khắc phục những yếu kém và hoàn thành những phần việc còn dở dang của quá trình công nghiệp hóa truyền thống. Nhịp thứ hai là không để những ngành mới như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, robot, pin, năng lượng mới, hàng không vũ trụ đi vào "vết xe cũ", tức là Việt Nam có sản phẩm cuối cùng nhưng gần như toàn bộ linh kiện và vật liệu quan trọng vẫn phải nhập khẩu. Hai nhiệm vụ này phải được tiến hành đồng thời và điều hành thống nhất.

Từ đó, Phó Thủ tướng Thường trực đề nghị thực hiện 5 chuyển đổi căn bản trong cách tiếp cận phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Trước hết là chuyển từ nội địa hóa theo tỷ lệ sang làm chủ năng lực, xác định rõ năng lực nào cần tự chủ và năng lực nào cần bảo đảm khả năng thay thế. Không nên đặt mục tiêu tự sản xuất bằng mọi giá. Ngay cả các tập đoàn lớn như Boeing cũng tổ chức chuỗi sản xuất theo nguyên tắc mỗi đối tác đảm nhiệm phần việc mà họ có năng lực tốt nhất. Việt Nam có thể mua bản quyền, hợp tác hoặc tiếp nhận chuyển giao công nghệ để rút ngắn thời gian, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả.

Thứ hai là từ hỗ trợ dàn trải theo tên ngành sang tập trung theo chuỗi, theo công đoạn và theo những bài toán lớn của đất nước.

Thứ ba là chuyển từ ưu đãi đầu vào sang hỗ trợ theo kết quả, có điều kiện và có thời hạn. Nhà nước đóng vai trò vốn mồi và chia sẻ rủi ro, đồng thời phải tránh cơ chế xin cho.

Thứ tư là chuyển từ chú trọng thu hút FDI sang sử dụng hiệu quả FDI, để doanh nghiệp FDI trở thành khách hàng, đối tác và trong một số trường hợp là nơi doanh nghiệp Việt Nam học hỏi công nghệ, quản trị.

Thứ năm là chuyển từ quản lý theo hoạt động sang quản lý theo kết quả. "Mỗi đồng ngân sách phải tạo thêm nhà cung ứng đạt chuẩn, thêm giá trị gia tăng", Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh.

Xuyên suốt quá trình này, doanh nghiệp phải được đặt ở vị trí trung tâm và là chủ thể, trong đó doanh nghiệp tư nhân giữ vai trò nòng cốt trong phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Biến dự án lớn thành "đơn đặt hàng đầu tiên" cho doanh nghiệp Việt

Để tạo chuyển biến thực chất, Phó Thủ tướng Thường trực đề nghị tập trung vào 8 nhóm nhiệm vụ.

Trước hết là tiếp tục hoàn thiện thể chế, thể chế hóa đầy đủ chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ trong Luật Công nghiệp trọng điểm, Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa và các luật có liên quan. Chính sách ưu đãi phải gắn với kết quả, trách nhiệm liên kết giữa doanh nghiệp đầu chuỗi và nhà cung ứng.

Thứ hai, kiến tạo thị trường dẫn dắt, cần nghiên cứu cơ chế để đầu tư công, các dự án hạ tầng chiến lược, mua sắm công và hoạt động mua sắm của doanh nghiệp nhà nước trở thành "đơn đặt hàng đầu tiên" cho doanh nghiệp trong nước.

Các dự án lớn cần có phương án sử dụng hàng hóa và dịch vụ trong nước, được lượng hóa bằng giá trị và hàm lượng công nghệ. Những khâu doanh nghiệp Việt Nam đã đủ năng lực cần được ưu tiên. Những khâu đang phát triển cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp. Nhập khẩu công nghệ cao phải gắn với chuyển giao công nghệ và phát triển mạng lưới nhà cung ứng.

Thứ ba, phát huy vai trò của doanh nghiệp đầu chuỗi và tăng cường liên kết với khu vực FDI. Các tập đoàn trong nước cần chuyển từ mua module hoàn chỉnh sang công bố tiêu chuẩn, đặt hàng phân hệ và đồng hành với nhà cung ứng Việt Nam. Thu hút FDI có chọn lọc, ưu tiên dự án có trung tâm nghiên cứu - phát triển, chuyển giao công nghệ và chương trình phát triển nhà cung ứng trong nước.

Thứ tư, xây dựng hạ tầng kỹ thuật, nghiên cứu ứng dụng dùng chung và tăng cường phối hợp giữa Nhà nước, nhà trường, viện nghiên cứu, nhà khoa học với doanh nghiệp, từ nghiên cứu, thử nghiệm đến sản xuất. Trước mắt cần ưu tiên các lĩnh vực như cơ khí chính xác, điện - điện tử, bán dẫn, pin, vật liệu mới theo hướng Nhà nước đầu tư, doanh nghiệp đặt hàng, tránh đầu tư hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm dàn trải, kém hiệu quả. Mỗi nhiệm vụ công nghệ phải tạo được đầu ra là năng lực sản xuất trong nước.

Cùng đó, cần đặc biệt quan tâm phát triển công nghiệp vật liệu - "gốc của công nghiệp hỗ trợ", gắn với chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu và các lĩnh vực như bán dẫn, đất hiếm, vật liệu mới.

Thứ năm, phát triển nguồn nhân lực chiến lược, ưu tiên đào tạo kỹ sư thiết kế, kỹ sư hệ thống, tổng công trình sư, thợ gia công chính xác và kỹ thuật viên phòng sạch theo nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.

Thứ sáu, các công cụ tài chính, tín dụng cũng cần thay đổi theo hướng giảm trọng tâm vào ưu đãi thuế, tăng các công cụ dựa trên chi phí thực tế và phát triển tín dụng chuỗi cung ứng dựa trên hợp đồng, đơn hàng và hiệu quả của dự án.

Thứ bảy, tổ chức lại không gian phát triển theo cụm liên kết ngành, hình thành các khu công nghiệp chuyên ngành có hạ tầng xử lý môi trường tập trung và xây dựng hệ thống dữ liệu, bản đồ năng lực nhà cung ứng quốc gia.

Riêng với Phú Thọ, đề nghị tỉnh phát huy lợi thế công nghiệp, vị trí liên kết vùng và mạng lưới doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng để phấn đấu trở thành một trung tâm công nghiệp hỗ trợ của cả nước.

Thứ tám, xây dựng hệ thống tiêu chí theo dõi, đánh giá, cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực nhà cung ứng quốc gia. Không đo được thì khó có thể quản lý được.

Phó Thủ tướng Thường trực đề nghị Ban Chính sách, chiến lược Trung ương phối hợp với Bộ Công Thương và các cơ quan liên quan tổng hợp kết quả hội thảo, tiếp tục nghiên cứu, kiến nghị hoàn thiện chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Đối với Bộ Công Thương - cơ quan thường trực Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ, Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu ban hành kế hoạch hành động Chương trình giai đoạn 2026-2028 trước ngày 30/10/2026, trong đó có danh mục chuỗi, phân hệ ưu tiên, địa chỉ trách nhiệm và các mốc kiểm tra sau 12 tháng, 24 tháng. Bộ Công Thương đồng thời khẩn trương hoàn thiện dự án Luật Công nghiệp trọng điểm để trình Chính phủ.

Bộ Công Thương rà soát danh mục sản phẩm công nghiệp hỗ trợ ưu tiên phát triển, phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng bộ chỉ tiêu thống kê, theo dõi, đánh giá kết quả phát triển công nghiệp hỗ trợ, xây dựng cơ sở dữ liệu doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, nghiên cứu đề xuất của tỉnh Phú Thọ về thí điểm Trung tâm hỗ trợ phát triển công nghiệp gắn với nền tảng dữ liệu công nghiệp hỗ trợ cấp vùng.

Các tập đoàn, tổng công ty nhà nước nghiên cứu lộ trình nội địa hóa và tăng đặt hàng trong nước từ nay đến khoảng 30/6/2027.

Khẳng định hội thảo không thể dừng lại ở trao đổi chính sách, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh yêu cầu tổ chức thực hiện với địa chỉ, thời hạn và kết quả cụ thể. Không có quốc gia nào trở thành nước công nghiệp phát triển chỉ bằng lắp ráp. Chính phủ sẽ chỉ đạo quyết liệt theo tinh thần việc đã nói thì phải làm, việc đã giao thì phải có địa chỉ, có thời hạn và có kết quả đo đếm được.

Phó Thủ tướng Thường trực cho rằng cách tiếp cận mới phải được đo bằng những mục tiêu cụ thể: Đến năm 2030, một số ngành công nghiệp chủ lực đặt mục tiêu tỉ lệ nội địa hóa bình quân 40-45%, trong đó điện tử 25-30%, cơ khí chế tạo 40%, ô tô 22-30%, dệt may 60%, da giày 60-65%, công nghiệp công nghệ cao 15%. Chỉ số năng lực cạnh tranh công nghiệp thuộc nhóm 3 nước dẫn đầu ASEAN.

Đến năm 2035, tỉ lệ nội địa hóa tiếp tục được nâng lên, trong đó cơ khí chế tạo đạt 50%, dệt may 70%. Doanh nghiệp Việt Nam chủ động được các khâu nghiên cứu, thiết kế, chế tạo.