Từ góc độ cải cách thể chế, các chuyên gia cho rằng đây không đơn thuần là việc cắt giảm một thủ tục hành chính, mà còn là cơ hội đổi mới phương thức quản lý đối với ngành hàng đặc thù, bảo đảm mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng đi đôi với tính nhất quán, khả thi của chính sách.

Không nhất thiết quản lý kinh doanh bằng giấy phép

Góp ý tại phiên thảo luận tổ ngày 21/10, đại biểu Phạm Ngọc Lâm (Đoàn Gia Lai) đồng tình với quan điểm tiếp tục quản lý chặt chẽ hoạt động kinh doanh thuốc lá. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng việc bắt buộc phải có giấy phép đối với tất cả hoạt động kinh doanh có thể tạo thêm rào cản, gia tăng thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Theo đại biểu, một số khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ hoàn toàn có thể được quản lý thông qua các điều kiện kinh doanh, quyền và nghĩa vụ của thương nhân, kết hợp kiểm tra, giám sát và hậu kiểm mà không bắt buộc phải cấp giấy phép.

Đại biểu cũng lưu ý, nếu tiếp tục duy trì yêu cầu cấp phép trong luật, có nguy cơ phát sinh trở lại 9 thủ tục hành chính liên quan đến cấp mới, sửa đổi, bổ sung và cấp lại giấy phép đã được quy định không thực hiện theo Nghị quyết 19/2026/NQ-CP.

Cùng quan điểm, đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai (Đoàn Hưng Yên) đề nghị cân nhắc bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá, chuyển sang quản lý thông qua điều kiện kinh doanh, tăng cường kiểm tra, giám sát và hậu kiểm.

Đại biểu phân tích, pháp luật về đầu tư cho phép áp dụng nhiều phương thức quản lý đối với ngành nghề kinh doanh có điều kiện, không nhất thiết phải bằng giấy phép. Trong khi đó, mục tiêu hạn chế khả năng tiếp cận và giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá cần thực hiện đồng bộ thông qua kiểm soát nguồn cung, chính sách thuế, địa điểm bán, đối tượng mua và hành vi bán hàng.

Những ý kiến trên đặt ra yêu cầu phân biệt rõ giữa việc duy trì các điều kiện kinh doanh bắt buộc với thủ tục hành chính cấp giấy phép. Bãi bỏ một thủ tục không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý, nếu có cơ chế giám sát và xử lý vi phạm phù hợp.

Cần thể chế hóa chính sách để tránh khoảng trống pháp lý

Phân tích vấn đề này, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng việc hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá cần giải quyết đồng thời hai yêu cầu: bảo vệ sức khỏe người dân và bảo đảm tính thống nhất với chủ trương cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính.

Theo bà Thủy, cơ chế cấp giấy phép trong hoạt động kinh doanh thuốc lá vốn nhằm định danh chủ thể kinh doanh và tạo công cụ răn đe đối với các hành vi vi phạm. Tuy nhiên, trong bối cảnh dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế và hóa đơn điện tử ngày càng được kết nối, cần xem xét liệu những chức năng này có thể được thực hiện bằng phương thức hiệu quả hơn.

Bà phân tích, giấy phép thương mại không trực tiếp quyết định hành vi sử dụng thuốc lá của người tiêu dùng. Mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc phải dựa vào các giải pháp tác động đến nhu cầu như chính sách thuế, giá, môi trường không khói thuốc, kiểm soát trưng bày, hỗ trợ cai nghiện...

Đối với khâu lưu thông, điều quan trọng là thương nhân có tuân thủ điều kiện kinh doanh, bán sản phẩm hợp pháp và chấp hành quy định về đối tượng mua hay không, thay vì chỉ xem xét cơ sở đó đã được cấp giấy phép.

Đáng chú ý, Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP cho phép thí điểm không thực hiện yêu cầu giấy phép mua bán thuốc lá trong giai đoạn từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 28/2/2027. Đây là bước cải cách nhằm giảm gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cơ quan quản lý.

Tuy nhiên, theo bà Thủy, thời gian thực hiện thí điểm đến nay còn ngắn, chưa đủ cơ sở để đánh giá tác động đến tỷ lệ sử dụng thuốc lá trên phạm vi quốc gia. Hiệu quả trước mắt cần được xem xét ở khả năng giảm chi phí tuân thủ và chuyển nguồn lực hành chính sang kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh thực tế.

Điều đáng quan tâm hơn là tính liên tục của chính sách. Nếu nghị quyết thí điểm hết hiệu lực nhưng luật sửa đổi chưa có quy định đồng bộ, các điểm bán đang hoạt động có thể gặp lúng túng về nghĩa vụ pháp lý.

Từ đó, bà Thủy đề xuất: “Thể chế hóa chủ trương không yêu cầu giấy phép riêng ở khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ trong dự thảo Luật; thay vào đó quy định rõ điều kiện kinh doanh, các hành vi bị cấm và nghĩa vụ tuân thủ bắt buộc của thương nhân”.

Theo chuyên gia VCCI, đây là giải pháp bảo đảm tính ổn định, khả năng dự báo của pháp luật và tạo cơ sở để doanh nghiệp chủ động tuân thủ lâu dài. Đồng thời, cần có quy định chuyển tiếp rõ ràng trong thời gian chờ luật mới có hiệu lực, tránh tình trạng chính sách cải cách đã được triển khai nhưng sau đó lại phát sinh trở ngại pháp lý.

Chuyển từ quản lý giấy phép sang kiểm soát hành vi vi phạm

Một vấn đề quan trọng khác được bà Phan Minh Thủy đặt ra là phải có công cụ thay thế đầy đủ các chức năng quản lý của giấy phép, thay vì chỉ đơn thuần bãi bỏ thủ tục.

Về định danh cơ sở kinh doanh, bà đề xuất sử dụng cơ chế thông báo điểm bán trực tuyến, miễn phí, liên thông với cơ sở dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế và hóa đơn điện tử. Qua đó, cơ quan quản lý vẫn có thể nắm được chủ thể, địa điểm và hoạt động kinh doanh mà không cần duy trì quy trình xét duyệt hồ sơ riêng biệt.

Về chế tài, chuyên gia đề xuất thay thế chức năng răn đe của việc thu hồi giấy phép bằng hình thức xử phạt bổ sung như đình chỉ hoặc cấm kinh doanh sản phẩm thuốc lá có thời hạn đối với các cơ sở tái phạm hoặc vi phạm nghiêm trọng, đặc biệt là bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi,kinh doanh hàng lậu, hàng giả.

Như vậy, trách nhiệm tuân thủ của thương nhân không giảm đi khi giấy phép được bãi bỏ. Ngược lại, việc quản lý cần tập trung nhiều hơn vào các hành vi thực tế có nguy cơ gây hại cho sức khỏe cộng đồng và làm méo mó thị trường.

Bà Thủy cũng đề xuất chuyển nguồn lực từ khâu thẩm định hồ sơ sang thanh tra, kiểm tra tại điểm bán; sử dụng dữ liệu liên thông để lựa chọn đối tượng kiểm tra có trọng tâm, trọng điểm và định kỳ công khai kết quả xử lý vi phạm.

Các phương thức kiểm tra thực chất, bao gồm mua thử để đánh giá việc chấp hành quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, cũng được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả thực thi.

Bên cạnh đó, kiểm soát thị trường thuốc lá bất hợp pháp cần được xem là một cấu phần quan trọng của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá.

Theo bà Thủy, thuốc lá nhập lậu không chịu các nghĩa vụ thuế và thường không đáp ứng yêu cầu về cảnh báo sức khỏe, kiểm soát chất lượng. Giá bán thấp có thể làm suy giảm hiệu quả của những chính sách giảm nhu cầu sử dụng, đặc biệt đối với giới trẻ.

Do vậy, cần tăng cường phối hợp giữa các lực lượng chức năng, kiểm soát chuỗi cung ứng, ứng dụng tem điện tử, hóa đơn điện tử và giám sát cả hoạt động kinh doanh trên môi trường mạng.

Việc cải cách cơ chế quản lý cũng cần được triển khai đồng bộ với các chính sách thuế, giá, mở rộng môi trường không khói thuốc, kiểm soát quảng cáo, trưng bày và hỗ trợ cai nghiện.

Theo cách tiếp cận này, việc luật hóa bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ không phải là nới lỏng kiểm soát thuốc lá, mà là thay đổi công cụ quản lý để tập trung nguồn lực vào những hành vi cần được giám sát và xử lý.

Đây cũng là cơ sở để dung hòa hai yêu cầu của chính sách: tiếp tục kiểm soát chặt chẽ một ngành hàng có tác động đến sức khỏe cộng đồng, đồng thời xây dựng môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và giảm những chi phí hành chính không cần thiết.