Trong quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Nhật Bản, năng lượng là lĩnh vực có nhiều lợi thế bổ trợ và lợi ích chung. Việt Nam sở hữu tiềm năng tài nguyên dầu khí, thị trường năng lượng đang phát triển cùng nhu cầu đầu tư lớn vào hạ tầng và công nghệ. Trong khi đó, Nhật Bản có thế mạnh về vốn, kỹ thuật, kinh nghiệm quản trị và phát triển các dự án năng lượng quy mô lớn.

Sự kết hợp ấy đã tạo nên những mối quan hệ hợp tác lâu dài, được duy trì qua nhiều giai đoạn phát triển của ngành dầu khí Việt Nam. Ngày nay, cùng với các dự án khai thác truyền thống, quan hệ Việt - Nhật đang tiếp tục được mở rộng sang phát triển chuỗi khí - điện, khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG), công nghệ giảm phát thải và những lĩnh vực năng lượng mới.

Dầu khí - nền tảng hợp tác bền bỉ giữa Việt Nam và Nhật Bản

Quan hệ hợp tác dầu khí Việt - Nhật đã hình thành từ những năm đầu Việt Nam khai thác và xuất khẩu dầu thô thương mại. Năm 1987, các doanh nghiệp Nhật Bản như Nissho Iwai và Itochu là những đối tác đầu tiên ký hợp đồng mua dầu thô Bạch Hổ, góp phần đưa sản phẩm dầu khí Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế.

Bước sang thập niên 1990, cùng với quá trình mở cửa và thu hút đầu tư nước ngoài, các doanh nghiệp Nhật Bản bắt đầu tham gia sâu hơn vào hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí tại thềm lục địa Việt Nam. Đây cũng là giai đoạn đặt nền móng cho nhiều dự án hợp tác có quy mô lớn, thời gian hoạt động kéo dài hàng chục năm.

Tiêu biểu là hợp tác giữa Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PETROVIETNAM) và Công ty Dầu khí Nhật - Việt (JVPC) tại Lô 15-2, bể Cửu Long, với hai mỏ Rạng Đông và Phương Đông. Kể từ khi hợp đồng dầu khí đầu tiên được ký kết năm 1992, dự án đã trở thành một trong những điển hình về hợp tác thăm dò, khai thác dầu khí giữa hai nước.

Khai thác dầu khí trên mỏ Rạng Đông, Lô 15-2.

Qua hơn ba thập niên hoạt động, Lô 15-2 đã đóng góp đáng kể vào sản lượng khai thác dầu khí, nguồn thu ngân sách và sự phát triển của ngành công nghiệp dầu khí Việt Nam. Theo số liệu được Bộ Công Thương công bố năm 2025, doanh thu lũy kế của dự án tính đến tháng 2/2024 đạt khoảng 15 tỷ USD, trong đó phần thu của Chính phủ Việt Nam đạt gần 7,9 tỷ USD.

Giá trị của mối quan hệ hợp tác này còn thể hiện qua việc ứng dụng các công nghệ khai thác tiên tiến, gia tăng hệ số thu hồi dầu và kéo dài thời gian khai thác kinh tế của mỏ. Đồng thời, sự tham gia của các doanh nghiệp dịch vụ kỹ thuật Việt Nam trong quá trình phát triển, vận hành và bảo dưỡng công trình cũng góp phần tích lũy kinh nghiệm, nâng cao năng lực thực hiện các dự án dầu khí ngoài khơi.

Đáng chú ý, năm 2025, PETROVIETNAM và tổ hợp nhà thầu JVPC - Tổng công ty Thăm dò Khai thác Dầu khí (PVEP) tiếp tục ký hợp đồng chia sản phẩm dầu khí mới tại Lô 15-2 với thời hạn 25 năm. Sự tiếp nối này phản ánh triển vọng khai thác tài nguyên còn lại của khu vực, đồng thời cho thấy sự tin cậy và cam kết đầu tư lâu dài giữa các đối tác Việt Nam và Nhật Bản.

Trên nền tảng đó, các doanh nghiệp Nhật Bản tiếp tục mở rộng hoạt động trong nhiều dự án dầu khí khác, góp phần hình thành mạng lưới hợp tác ngày càng đa dạng trong lĩnh vực năng lượng.

Những dự án chiến lược góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia

Trong lĩnh vực thăm dò, khai thác, cụm mỏ Sao Vàng - Đại Nguyệt tại bể Nam Côn Sơn là một dấu ấn nổi bật với sự tham gia của các doanh nghiệp Nhật Bản, trong đó Idemitsu Gas Production giữ vai trò nhà điều hành. Dự án đã đưa nguồn khí thiên nhiên và condensate vào khai thác, bổ sung nguồn cung năng lượng phục vụ sản xuất và phát triển kinh tế trong nước.

Sao Vàng - Đại Nguyệt còn ghi nhận sự tham gia sâu rộng của các doanh nghiệp dịch vụ dầu khí Việt Nam. Tổng công ty Cổ phần Dịch vụ Kỹ thuật Dầu khí Việt Nam (PTSC) đảm nhiệm các hạng mục tổng thầu EPCIC, trong khi các đơn vị thuộc Tổng công ty Cổ phần Vận tải Dầu khí (PVTrans) tham gia cung cấp dịch vụ vận hành công trình. Sự phối hợp giữa nhà đầu tư, nhà điều hành Nhật Bản và lực lượng kỹ thuật Việt Nam đã góp phần nâng cao năng lực triển khai, quản lý và vận hành các công trình dầu khí có yêu cầu kỹ thuật cao.

Một dự án mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt là chuỗi khí - điện Lô B - Ô Môn, có sự tham gia đầu tư của Công ty Thăm dò và Khai thác Dầu khí Mitsui (MOECO). Với tổng vốn đầu tư toàn chuỗi gần 12 tỷ USD, đây là một trong những dự án năng lượng trọng điểm của Việt Nam, kết nối hoạt động khai thác khí ngoài khơi với hệ thống vận chuyển và các nhà máy điện tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Đoàn lãnh đạo cấp cao Tập đoàn Mitsui và Công ty MOECO thị sát thực địa Dự án đường ống dẫn khí Lô B - Ô Môn.

MOECO đã đồng hành cùng dự án qua nhiều giai đoạn thăm dò, phát triển mỏ và chuẩn bị đầu tư. Hiện nay, các bên đang tiếp tục triển khai các hạng mục của chuỗi dự án, hướng tới mục tiêu đưa dòng khí đầu tiên vào năm 2027. Khi đi vào hoạt động, Lô B - Ô Môn được kỳ vọng bổ sung nguồn khí quan trọng cho sản xuất điện, góp phần đáp ứng nhu cầu năng lượng và thúc đẩy phát triển kinh tế khu vực Tây Nam Bộ.

Ở lĩnh vực chế biến dầu khí, Liên hợp Lọc hóa dầu Nghi Sơn là một trong những biểu tượng hợp tác công nghiệp quy mô lớn giữa Việt Nam và các đối tác quốc tế, với sự tham gia của hai doanh nghiệp Nhật Bản là Idemitsu Kosan và Mitsui Chemicals, cùng PETROVIETNAM và Kuwait Petroleum International.

Với công suất chế biến thiết kế khoảng 10 triệu tấn dầu thô mỗi năm, Nghi Sơn đóng vai trò quan trọng trong hệ thống sản xuất, cung ứng xăng dầu quốc gia, đáp ứng khoảng 40% nhu cầu xăng dầu trong nước. Quá trình vận hành nhà máy cũng cho thấy tầm quan trọng của việc phối hợp giữa các bên góp vốn trong bảo đảm nguồn nguyên liệu, nâng cao hiệu quả hoạt động và duy trì nguồn cung nhiên liệu ổn định trước những biến động của thị trường quốc tế.

Cùng với các dự án dầu khí truyền thống, hợp tác Việt - Nhật đã mở rộng đáng kể sang phát triển hạ tầng khí và LNG. Tổng công ty Khí Việt Nam (PV GAS) và Tokyo Gas đã thiết lập quan hệ hợp tác trong phát triển chuỗi giá trị LNG, phân phối khí và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Tokyo Gas cũng tham gia đầu tư tại Công ty Cổ phần Phân phối Khí thấp áp Dầu khí Việt Nam (PV GAS D), góp phần phát triển thị trường khí công nghiệp.

Bên cạnh các dự án đầu tư, hợp tác năng lượng Việt - Nhật còn có sự tham gia của nhiều định chế tài chính, tổ chức nghiên cứu và tập đoàn công nghiệp - năng lượng Nhật Bản. Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JBIC) tham gia tài trợ vốn cho các công trình năng lượng trọng điểm; Cơ quan an ninh năng lượng và kim loại Nhật Bản (JOGMEC) hợp tác nghiên cứu công nghệ; Trung tâm Hợp tác Dầu khí và Năng lượng Bền vững Nhật Bản (JCCP) hỗ trợ đào tạo nhân lực; các tập đoàn như Mitsui, ENEOS Xplora tiếp tục đầu tư, phát triển hoạt động thăm dò, khai thác dầu khí tại Việt Nam. Sự phối hợp này góp phần bổ sung nguồn lực tài chính, công nghệ và nhân lực cho ngành năng lượng Việt Nam, đồng thời mở rộng phạm vi hợp tác giữa hai nước.

Mở rộng hợp tác, hướng tới an ninh năng lượng và phát triển bền vững

Trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới biến động, an ninh năng lượng đang trở thành một trong những ưu tiên chiến lược của nhiều quốc gia. Đối với Việt Nam và Nhật Bản, hợp tác trong lĩnh vực này ngày càng gắn với yêu cầu bảo đảm nguồn cung, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và thích ứng với xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu.

Toàn cảnh Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn.

Hợp tác năng lượng Việt - Nhật còn được mở rộng sang phối hợp ứng phó với những biến động của thị trường và chuỗi cung ứng nhiên liệu. Tháng 5/2026, hai nước thống nhất hỗ trợ thu xếp nguồn dầu thô cho Liên hợp Lọc hóa dầu Nghi Sơn thông qua cơ chế bảo hiểm của Nhật Bản trong khuôn khổ sáng kiến POWERR Asia. Đây là dự án đầu tiên thuộc sáng kiến này, thể hiện sự gắn kết lợi ích giữa hai quốc gia trong việc duy trì nguồn cung và bảo đảm an ninh năng lượng.

Trong lĩnh vực công nghệ, trên cơ sở những chương trình hợp tác nghiên cứu gia tăng thu hồi dầu trước đây, PETROVIETNAM và các đối tác Nhật Bản đang tiếp tục mở rộng nghiên cứu công nghệ thu giữ, lưu trữ carbon (CCS), đánh giá tiềm năng lưu trữ CO₂ tại Việt Nam và phát triển các giải pháp giảm phát thải trong hoạt động công nghiệp - năng lượng.

Bên cạnh đó, các sáng kiến hợp tác năng lượng khu vực, trong đó có Cộng đồng châu Á phát thải ròng bằng không (AZEC), tiếp tục tạo thêm cơ hội để Việt Nam và Nhật Bản thúc đẩy đầu tư vào điện khí LNG, công nghệ năng lượng phát thải thấp và những lĩnh vực phù hợp với định hướng chuyển dịch năng lượng của mỗi nước.

Song, việc hiện thực hóa các cơ hội hợp tác mới còn phụ thuộc vào hiệu quả đầu tư, khả năng thu xếp vốn, cơ chế thị trường và mức độ hoàn thiện của khung pháp lý. Đây cũng là những vấn đề đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà đầu tư và doanh nghiệp hai nước để các dự án có thể được triển khai hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển dài hạn.

Sau nhiều thập niên, hợp tác trong lĩnh vực dầu khí - năng lượng đã trở thành một trong những lĩnh vực hợp tác quan trọng, góp phần củng cố quan hệ kinh tế và tăng cường sự gắn kết lợi ích chiến lược giữa Việt Nam và Nhật Bản. Những công trình đang khai thác, vận hành cùng các dự án tiếp theo đang được phát triển là minh chứng cho lợi ích chung và sự gắn bó lâu dài giữa các đối tác hai nước.

Trên nền tảng quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện, những thành quả ấy mở ra triển vọng tăng cường hợp tác trong bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển công nghiệp và chuyển dịch năng lượng, góp phần đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững của cả Việt Nam và Nhật Bản.