Ngày 2/10/2026, Ngân hàng Thế giới (World Bank) công bố nghiên cứu “Sự trỗi dậy của ngành sản xuất tấm pin mặt trời Việt Nam: Đầu vào, FDI và hiệu ứng lan tỏa” thuộc loạt Nghiên cứu chính sách do Meng Yu Ngov, Pierre-Louis Vézina, Trang Thu Tran và Gaurav Nayyar phân tích , tập trung vào góc nhìn đầu tư nước ngoài và khả năng tiếp cận đầu vào đã giúp Việt Nam mở rộng sản xuất, đồng thời xem xét lợi ích đối với doanh nghiệp trong nước.

Nghiên cứu đưa ra thông tin dữ liệu giao dịch doanh nghiệp giai đoạn 2018 - 2022 từ Panjiva (một nền tảng trực tuyến thuộc S&P Global Market Intelligence, chuyên cung cấp dữ liệu và phân tích về chuỗi cung ứng, xuất nhập khẩu toàn cầu) kết hợp với Điều tra doanh nghiệp Việt Nam. Bốn năm từ 2018 – 2022 là giai đoạn xuất khẩu tấm pin mặt trời tăng mạnh, Việt Nam vượt Malaysia tại thị trường Hoa Kỳ và có thời điểm chiếm hơn một phần tư giá trị nhập khẩu sản phẩm này của Hoa Kỳ. Các kết quả phần nào phản ánh quá trình hình thành năng lực sản xuất trong giai đoạn nghiên cứu tương ứng, góp phần làm rõ thêm thay đổi thị trường sau đó.

Nguồn: Các tác giả tính toán dựa trên số liệu thu thập (Đăng tại nghiên cứu “Sự trỗi dậy của ngành sản xuất tấm pin mặt trời Việt Nam: Đầu vào, FDI và hiệu ứng lan tỏa” – World Bank công bố ngày 02/10/2026)

Trong giai đoạn số liệu này, ngày 6/6/2022, Hoa Kỳ công bố cơ chế tạm miễn thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp có thể phát sinh từ các cuộc điều tra chống lẩn tránh thuế đối với một số tế bào và mô-đun quang điện nhập khẩu từ bốn nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Cơ chế có thời hạn tối đa 24 tháng và được triển khai theo các điều kiện cụ thể của Bộ Thương mại Hoa Kỳ.

Nghiên cứu cũng ghi nhận tác động tích cực đến năng suất lao động của các doanh nghiệp trong nước bắt đầu cung cấp đầu vào cho doanh nghiệp FDI. Tuy nhiên, nhóm tác giả chưa tìm thấy tác động có ý nghĩa thống kê đối với doanh thu, số lao động hoặc tiền lương trong các mô hình được trình bày. Điều này gợi mở tác động có thể có của FDI là khả năng học hỏi và cải thiện hiệu quả sản xuất, đồng thời cho thấy cần đánh giá riêng từng kết quả khi xem xét đóng góp của FDI. Theo ước tính của nhóm tác giả, doanh nghiệp FDI Trung Quốc đóng góp khoảng 75% xuất khẩu và 50% việc làm tại các doanh nghiệp sản xuất tấm pin mặt trời trong phạm vi nghiên cứu.

Báo cáo “Các xu hướng trong ứng dụng quang điện năm 2026” (Trends in Photovoltaic Applications 2026) của Chương trình Hệ thống Năng lượng Quang điện thuộc Cơ quan Năng lượng Quốc tế (International Energy Agency Photovoltaic Power Systems Programme - IEA PVPS), công bố tháng 9/2026 cung cấp bức tranh đầy đủ hơn về ngành. Theo báo cáo của IEA, ước tính thế giới lắp đặt mới khoảng 690 GW công suất quang điện năm 2025, tăng 15% so với năm 2024; công suất lũy kế đạt 2,96 TW. Đây là công suất điện được lắp đặt, phản ánh quy mô thị trường sử dụng thiết bị.

Tuy nhiên, nhu cầu tăng không bảo đảm các nhà máy ở mọi khu vực đều tiếp tục mở rộng. Trong một báo cáo khác của IEA về “Chuỗi cung ứng công nghệ năng lượng tại Đông Nam Á” (Energy Technology Supply Chains in Southeast Asia) công bố ngày 26/10/2026, tổ chức này cho biết năng lực sản xuất mô-đun quang điện của khu vực giảm từ 106 GW/năm năm 2023 xuống khoảng 82 GW/năm năm 2025. IEA liên hệ sự thu hẹp này với tình trạng dư thừa năng lực sản xuất toàn cầu và thay đổi chính sách thương mại, trong khi ngành này phụ thuộc lớn vào thị trường Hoa Kỳ. Tháng 6/2025, Bộ Thương mại Hoa Kỳ ban hành các lệnh áp thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với tế bào quang điện silic tinh thể, gồm cả sản phẩm đã lắp ráp thành mô-đun thuộc phạm vi điều tra, từ Việt Nam và ba nước Đông Nam Á khác.

Sức ép đối với hoạt động sản xuất vì vậy đến từ cả cạnh tranh giá, điều kiện tiếp cận thị trường và cả tốc độ thay đổi của công nghệ. Bên cạnh đó, theo IEA PVPS, công nghệ loại N chiếm khoảng 82% lượng phiến silic dùng để sản xuất tế bào quang điện tinh thể trên thế giới năm 2025. Sự dịch chuyển này đặt ra yêu cầu cập nhật thiết bị và quy trình, gắn với kiểm soát chất lượng và hiệu quả đầu tư của nhà máy. Việc lựa chọn công nghệ cần dựa trên nhu cầu khách hàng và khả năng duy trì sức cạnh tranh trong suốt vòng đời dây chuyền.

Đặt nghiên cứu World Bank bên cạnh các cập nhật của IEA, có thể thấy cơ hội đối với Việt Nam nằm ở việc chuyển lợi thế thu hút đầu tư thành năng lực sản xuất được tích lũy lâu dài. Lợi thế giá đầu vào giúp doanh nghiệp tham gia thị trường; năng suất và khả năng kiểm soát công nghệ sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động khi giá bán giảm hoặc điều kiện thương mại thay đổi.

Dưới góc độ doanh nghiệp, các thông tin trên gợi mở hướng đi tập trung vào làm chủ thông số quy trình, giảm tỷ lệ lỗi, kiểm soát hiệu suất sản phẩm và xây dựng đội ngũ kỹ sư vận hành, cải tiến dây chuyền. Dữ liệu sản xuất và kết quả thử nghiệm cần được lưu giữ nhất quán để phục vụ quản lý chất lượng, đáp ứng yêu cầu khách hàng và giải trình khi cần thiết. Đây là những năng lực có thể tiếp tục sử dụng khi doanh nghiệp đổi sản phẩm hoặc mở thị trường mới.

Bên cạnh đó, chất lượng dự án đầu tư có thể được đánh giá dựa vào nhiều yếu tố; không chỉ là vốn đăng ký, công suất thiết kế, mà cũng cần theo dõi hoạt động đào tạo kỹ thuật, mức cải thiện năng suất và khả năng thực hiện các công đoạn có yêu cầu công nghệ cao hơn tại Việt Nam. Hợp tác giữa doanh nghiệp với cơ sở nghiên cứu, thử nghiệm có thể hỗ trợ quá trình cải tiến và kiểm chứng sản phẩm.

Phát triển sản xuất tấm pin mặt trời tại Việt Nam vì vậy cần gắn với nâng cao năng lực chế tạo và từng bước tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu. Theo hướng này, thu hút FDI có chọn lọc cần ưu tiên những dự án thúc đẩy chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và hợp tác sản xuất với doanh nghiệp trong nước, qua đó phát huy hiệu ứng lan tỏa từ FDI để nâng năng suất và sức cạnh tranh của ngành.

T.T.H.G