Theo báo cáo mới của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), những thách thức về an ninh năng lượng tại Đông Nam Á ngày càng gia tăng khi nhu cầu tăng cao, sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu lớn hơn và mối liên kết giữa các hệ thống năng lượng trở nên phức tạp. Thực tế này đặt ra yêu cầu phối hợp và lập kế hoạch chặt chẽ hơn giữa các quốc gia.

Nhu cầu điện tăng nhanh, áp lực nhập khẩu nhiên liệu gia tăng

Trong thập kỷ qua, nhu cầu năng lượng bình quân đầu người tại Đông Nam Á đã tăng gần 30%, chủ yếu do tăng trưởng kinh tế, phát triển công nghiệp, đô thị hóa và mức sống được cải thiện.

Trong khi đó, sản lượng dầu thô của khu vực đã giảm 40% so với mức đỉnh vào những năm 1990, nhập khẩu dầu thô tiếp tục tăng. Việc nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) ngày càng lớn cũng khiến một số quốc gia phải đối mặt với biến động trên thị trường khí đốt toàn cầu. Theo IEA, những gián đoạn nghiêm trọng đối với dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz trong năm nay cho thấy tầm quan trọng của việc chuẩn bị ứng phó với các cú sốc trên thị trường nhiên liệu quốc tế và những rủi ro liên quan đến các tuyến vận chuyển chiến lược.

Áp lực đối với hệ thống điện trong khu vực này cũng được dự báo tiếp tục gia tăng. Nhu cầu điện tại Đông Nam Á dự kiến tăng trung bình khoảng 5,4% mỗi năm trong giai đoạn 2026-2030, do nhu cầu sử dụng hệ thống làm mát tăng lên, các ngành công nghiệp mở rộng và sự phát triển của các trung tâm dữ liệu.

Để đáp ứng nhu cầu này một cách ổn định, các quốc gia châu Á cần đầu tư vào lưới điện, công suất phát điện và khả năng linh hoạt của hệ thống. Công tác quy hoạch cũng cần tính đến các rủi ro liên quan đến nguồn cung nhiên liệu và thời tiết khắc nghiệt. Giám đốc điều hành IEA Fatih Birol nhận định, Đông Nam Á là một trong những khu vực năng động nhất thế giới, song nhu cầu năng lượng ngày càng tăng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đang phải đối mặt với những thách thức trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu bất ổn hơn.

Theo ông Fatih Birol, an ninh năng lượng cần được tích hợp vào các quyết định trên toàn bộ hệ thống, từ dự trữ dầu mỏ và cơ sở hạ tầng khí đốt đến lưới điện và các giải pháp sử dụng năng lượng hiệu quả hơn. Thông qua hợp tác giữa các quốc gia trong khối, các nước ASEAN có thể khai thác tốt hơn những nguồn lực chung và nâng cao hiệu quả ứng phó khi xảy ra sự cố.

Đa dạng hóa nguồn cung năng lượng

Để củng cố an ninh năng lượng, IEA khuyến nghị các nước ASEAN đa dạng hóa nguồn và tuyến cung cấp năng lượng, tăng cường sử dụng các nguồn năng lượng trong nước khi khả thi về mặt kinh tế, đồng thời mở rộng các giải pháp nâng cao hiệu quả năng lượng và điện khí hóa.

Báo cáo cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng các thủ tục ứng phó khẩn cấp rõ ràng hơn, tăng cường giám sát thị trường và tổ chức diễn tập thường xuyên nhằm kiểm tra khả năng ứng phó của các quốc gia trước những gián đoạn lớn.

Theo IEA, các biện pháp phối hợp bảo đảm an ninh năng lượng cần tính đến điều kiện khác nhau của từng quốc gia. Chẳng hạn, than đá vẫn giữ vai trò quan trọng trong sản xuất điện và hoạt động công nghiệp tại một số nước ASEAN. Vì vậy, việc bảo đảm nguồn cung than đáng tin cậy cần đi cùng với các lộ trình khả thi nhằm đa dạng hóa nguồn cung và giảm sự phụ thuộc vào loại nhiên liệu này. 

Báo cáo đánh giá của IEA cho thấy, khi nhu cầu năng lượng khu vực tiếp tục tăng, việc chuyển các cam kết hợp tác thành những thỏa thuận cụ thể về chia sẻ thông tin, ứng phó khẩn cấp và hỗ trợ xuyên biên giới sẽ ngày càng quan trọng. Quá trình này có thể được thúc đẩy thông qua việc đưa Hiệp định khung ASEAN về an ninh dầu mỏ vào thực thi đối với các kế hoạch ứng phó khẩn cấp và dự trữ dầu mỏ.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các phương tiện giao thông, tòa nhà, thiết bị gia dụng và thiết bị công nghiệp hiệu quả hơn có thể giảm áp lực lên nhập khẩu nhiên liệu và hệ thống điện trong toàn khu vực. Hợp tác chặt chẽ hơn về khoáng sản thiết yếu cũng có thể giúp các quốc gia phát triển năng lực khu vực, qua đó giảm sự phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng toàn cầu tập trung.

IEA đề cập đến các hành động chính sách và quy định nhằm hỗ trợ triển khai hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin. Theo đó, công nghệ lưu trữ pin có thể cung cấp thêm tính linh hoạt cho hệ thống điện, hỗ trợ tích hợp tỷ trọng ngày càng tăng của các nguồn năng lượng tái tạo biến đổi và góp phần củng cố an ninh điện năng của khu vực.