Từ năng lượng đến năng lực sản xuất

Một nhà máy điện tạo ra điện, một nhà máy lọc dầu tạo ra nhiên liệu, một cảng tạo ra dịch vụ logistics, một cơ sở công nghiệp tạo ra sản phẩm. Nếu chỉ cộng những con số đó lại, chúng ta sẽ có tổng sản lượng của từng dự án.

Nhưng một trung tâm công nghiệp - năng lượng được hình thành để tạo ra một thứ khó nhìn thấy hơn: năng lực sản xuất của cả một không gian.

Đó là lý do tác động của mô hình này không nên chỉ được đo bằng số dự án hay tổng vốn đầu tư. Điều đáng quan tâm hơn là sau khi các dự án xuất hiện, địa phương và nền kinh tế có thêm những năng lực gì mà trước đó chưa có.

Một trung tâm có thể tạo ra những tác động vượt xa phạm vi của một dự án: từ năng lượng đến sản xuất, từ sản xuất đến doanh nghiệp, từ doanh nghiệp đến nhân lực và công nghệ, rồi lan sang dịch vụ, đô thị và kinh tế vùng.

Có thêm doanh nghiệp cung ứng thiết bị không? Có thêm đội ngũ kỹ thuật có thể làm những công việc phức tạp hơn không? Có hình thành thị trường dịch vụ công nghiệp không? Có thêm năng lực nghiên cứu, thiết kế, vận hành và bảo dưỡng không? Có doanh nghiệp trong nước nào bước được vào những công đoạn có giá trị cao hơn không?

Và quan trọng nhất, những năng lực ấy có tồn tại sau khi một dự án cụ thể hoàn thành hay không? Đó mới là thước đo dài hạn của một không gian công nghiệp.

Nhìn từ Dung Quất, quá trình này có thể được hình dung khá rõ. Nhà máy lọc dầu là hạt nhân của một không gian công nghiệp đã hình thành trong nhiều năm. Nhưng giá trị kinh tế không chỉ nằm trong lượng sản phẩm nhà máy tạo ra. Xung quanh đó còn có cảng biển, kho chứa, vận tải, dịch vụ kỹ thuật, cơ khí, bảo dưỡng, logistics và những ngành công nghiệp liên quan.

Khi định hướng phát triển tiếp tục mở rộng sang hóa dầu, khí, LNG, điện, năng lượng tái tạo và các lĩnh vực liên quan, vấn đề đặt ra là làm thế nào để mỗi lớp năng lực mới tạo thêm thị trường cho những lớp năng lực khác.

Ở đây có một cách nhìn cần được thay đổi: không nên chỉ hỏi một trung tâm sẽ tạo ra bao nhiêu sản phẩm, mà cần hỏi nó tạo ra thêm bao nhiêu năng lực cho nền kinh tế. Bởi sản lượng có thể tăng trong một chu kỳ đầu tư. Năng lực sản xuất, nếu được tích lũy trong doanh nghiệp và người lao động, có thể tiếp tục tạo giá trị trong nhiều chu kỳ sau.

Khi tác động vượt ra ngoài hàng rào

Một trung tâm công nghiệp chỉ thực sự có ý nghĩa đối với phát triển vùng khi tác động của nó vượt ra ngoài hàng rào của những nhà máy cấu thành nên trung tâm. Điều này không tự nhiên xảy ra.

Một dự án lớn có thể tạo việc làm trực tiếp nhưng chưa chắc hình thành được một hệ thống doanh nghiệp địa phương. Một nhà máy hiện đại có thể sử dụng công nghệ cao nhưng chưa chắc tạo ra năng lực công nghệ trong nước nếu phần lớn thiết kế, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật đều được cung cấp từ bên ngoài.

Ngược lại, nếu doanh nghiệp trong nước tham gia được vào chuỗi cung ứng, người lao động được đào tạo để đảm nhận những công việc có yêu cầu kỹ thuật cao hơn, các cơ sở nghiên cứu tham gia giải quyết những bài toán của sản xuất và hệ thống logistics, dịch vụ phát triển cùng công nghiệp, tác động của trung tâm sẽ lớn hơn nhiều so với quy mô của các dự án ban đầu. Đây là hiệu ứng lan tỏa mà những con số đầu tư ban đầu không phản ánh hết.

Phối cảnh tổng thể Dự án Kho LNG Bắc Trung Bộ (Kho LNG Vũng Áng).

Tại Vũng Áng, lãnh đạo Hà Tĩnh nhìn đề xuất hình thành trung tâm công nghiệp - năng lượng không chỉ từ nhu cầu của một số dự án năng lượng, mà trong mối quan hệ với sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, khu vực Bắc Trung Bộ và yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng.

Cách nhìn này có ý nghĩa bởi một trung tâm, nếu chỉ phục vụ những doanh nghiệp nằm bên trong nó, sẽ khó tạo ra sự khác biệt căn bản đối với không gian kinh tế xung quanh.

Câu chuyện phải đi xa hơn: cảng phát triển thì logistics phát triển; sản xuất phát triển thì dịch vụ kỹ thuật phát triển; doanh nghiệp lớn xuất hiện thì nhu cầu về nhà cung cấp trong nước tăng lên; nhu cầu nhân lực kỹ thuật tăng thì hệ thống đào tạo có thêm động lực thay đổi.

Từng quan hệ riêng lẻ có thể không lớn. Nhưng khi chúng diễn ra đồng thời, cấu trúc kinh tế của địa phương có thể thay đổi.

TP Hồ Chí Minh là một trường hợp khác về quy mô và chức năng. Lợi thế của thành phố không nằm chủ yếu ở việc trở thành nơi đặt các nhà máy năng lượng quy mô lớn, mà ở khả năng kết nối thị trường, tài chính, logistics, khoa học - công nghệ, thiết kế, nghiên cứu, đào tạo và các ngành công nghiệp sử dụng năng lượng.

Theo ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng, TP Hồ Chí Minh có thể trở thành một “cực triển khai” trong cấu trúc trung tâm công nghiệp - năng lượng nhờ những lợi thế này.

Nếu nhìn rộng hơn, điều đó cho thấy một trung tâm không nhất thiết phải được hiểu là một địa điểm duy nhất. Một cấu trúc nhiều cực, nếu có chức năng rõ ràng và được kết nối bằng hạ tầng vật chất cùng “hạ tầng mềm”, có thể tạo ra một không gian kinh tế rộng hơn ranh giới hành chính của từng địa phương. Đây là điểm đặc biệt quan trọng trong điều kiện Việt Nam đang tổ chức lại không gian phát triển.

Không chỉ là tăng thêm quy mô, mà là tăng sức chống chịu

Một lợi ích khác của việc tổ chức các trung tâm công nghiệp - năng lượng nằm ở khả năng nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế.

Những biến động của thị trường dầu khí, tỷ giá, thương mại quốc tế hay địa chính trị có thể tác động đồng thời đến nguồn cung năng lượng và chi phí sản xuất. Khi nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào một nguồn cung hoặc một tuyến nhập khẩu, mỗi biến động bên ngoài đều có thể truyền nhanh vào sản xuất trong nước.

Một hệ thống năng lượng và công nghiệp được tổ chức theo nhiều nguồn, nhiều mắt xích và có hạ tầng dự trữ, logistics, chế biến và phân phối phù hợp sẽ có khả năng hấp thụ cú sốc tốt hơn.

Tại buổi làm việc với UBND tỉnh Quảng Ngãi, khi đề cập Đề án hình thành Trung tâm lọc, hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Khu kinh tế Dung Quất, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đề nghị Quảng Ngãi phối hợp với các đơn vị chuyên môn của Bộ Tài chính, sớm hoàn thiện đề án, trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Một nội dung được Bộ trưởng đặc biệt lưu ý là việc xây dựng kho dự trữ dầu thô chiến lược. Theo đó, kho dự trữ dầu thô cần được nghiên cứu gắn với nhà máy lọc hóa dầu và phải được luân chuyển thường xuyên.

Kho xăng dầu của PVOIL tại Vũng Rô.

Định hướng này cho thấy yêu cầu phát triển trung tâm lọc, hóa dầu và năng lượng không chỉ dừng ở mở rộng năng lực sản xuất mà còn phải gắn với bảo đảm an ninh năng lượng, nâng cao hiệu quả dự trữ và vận hành chuỗi năng lượng một cách đồng bộ.

Nhìn từ đây, trung tâm công nghiệp - năng lượng có thể tạo ra một lớp “đệm” cho nền kinh tế: nguồn cung được tổ chức đa dạng hơn, hạ tầng được sử dụng hiệu quả hơn, năng lực chế biến trong nước được nâng lên và các doanh nghiệp có thêm khả năng tham gia vào những chuỗi cung ứng quan trọng.

Nhưng không nên vì thế mà mặc định rằng cứ hình thành trung tâm là sẽ có ngay hiệu ứng tăng trưởng.

Hiện nay, nhiều trung tâm công nghiệp - năng lượng ở Việt Nam vẫn đang trong quá trình nghiên cứu, đề xuất và hoàn thiện cơ chế. Vì vậy, chưa thể lấy những con số về vốn đầu tư dự kiến hay quy mô quy hoạch để coi đó là kết quả kinh tế đã đạt được.

Giá trị của mô hình trước hết nằm ở khả năng tổ chức các nguồn lực theo một cách hiệu quả hơn. Kết quả thực tế chỉ xuất hiện khi quy hoạch được triển khai, hạ tầng được xây dựng, doanh nghiệp tham gia và các mối liên kết thực sự vận hành. Chính vì vậy, bài toán thể chế trở thành điều kiện cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng.

Một trung tâm quy mô lớn liên quan đến nhiều ngành, nhiều địa phương và nhiều loại hạ tầng. Nếu mỗi dự án phải đi qua một quy trình riêng, mỗi địa phương theo một cách tiếp cận riêng và không có đầu mối điều phối, tốc độ hình thành trung tâm sẽ khó đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Ở cấp quốc gia, việc nghiên cứu cơ chế đặc thù để hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng cũng đã được đặt ra trong chương trình hành động năm 2026. Nhưng cơ chế đặc thù không nên được hiểu đơn giản là thêm ưu đãi.

Điều quan trọng hơn là xác định rõ ai chịu trách nhiệm điều phối, nguồn lực nào được đầu tư trước, hạ tầng nào được dùng chung, tiêu chí nào để lựa chọn dự án, doanh nghiệp Việt Nam tham gia ở đâu, công nghệ được chuyển giao như thế nào và lợi ích kinh tế được giữ lại ở đâu.

Nếu không trả lời được những câu hỏi đó, một trung tâm có thể có quy mô lớn trên bản quy hoạch nhưng chưa chắc tạo ra một cấu trúc kinh tế lớn trong thực tế.

Ngược lại, nếu các nguồn lực được tổ chức hợp lý, một trung tâm có thể tạo ra những tác động vượt xa phạm vi của một dự án: từ năng lượng đến sản xuất, từ sản xuất đến doanh nghiệp, từ doanh nghiệp đến nhân lực và công nghệ, rồi lan sang dịch vụ, đô thị và kinh tế vùng.

Đến lúc ấy, điều đáng nói không còn là trung tâm có bao nhiêu nhà máy. Điều đáng nói là nó đã làm cho một vùng kinh tế có thêm những năng lực gì mà trước đây chưa có.

Và đó cũng là cách nhìn thận trọng nhưng cần thiết về “động lực tăng trưởng mới”: không phải một khẩu hiệu gắn lên một mô hình quy hoạch, mà là kết quả của quá trình tổ chức lại những lợi thế vốn đang tồn tại nhưng còn phân tán trong nền kinh tế.