Việc ban hành Nghị định số 344/2026/NĐ-CP nhằm cụ thể hóa quy định tại Điều 8 Luật Điện lực năm 2024 về ứng dụng khoa học, công nghệ và phát triển công nghiệp chế tạo trong lĩnh vực điện lực, đồng thời triển khai các chủ trương của Đảng, Nhà nước về phát triển công nghiệp nền tảng, bảo đảm an ninh năng lượng và nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Nghị định số 344/2026/NĐ-CP chính thức được ban hành đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ngành công nghiệp chế tạo thiết bị điện Việt Nam

Trong những năm qua, năng lực của doanh nghiệp Việt Nam trong lĩnh vực cơ khí, thiết bị điện đã từng bước được cải thiện. Doanh nghiệp trong nước đã làm chủ nhiều công đoạn thiết kế, chế tạo và cung cấp thiết bị cho hệ thống điện như máy biến áp, cáp điện, tủ bảng điện, thiết bị cơ khí thủy công, kết cấu thép… và một số hệ thống giám sát, điều khiển.

Tuy nhiên, nhiều thiết bị và công nghệ cốt lõi của các dự án điện lực vẫn phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài. Các thiết bị chính của nhà máy thủy điện, một số thiết bị năng lượng tái tạo, thiết bị siêu cao áp, hệ thống điều khiển và nhiều thiết bị chuyên dụng vẫn phải nhập khẩu ngoài nước, trong bối cảnh năng lực của các doanh nghiệp trong nước đối với đảm nhận các dự án điện lực có quy mô lớn, yêu cầu kỹ thuật phức tạp còn hạn chế.

Trong khi đó, nhu cầu đầu tư phát triển hệ thống điện trong những thập kỷ tới tạo ra thị trường rất lớn cho ngành công nghiệp chế tạo. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025, tổng nhu cầu đầu tư nguồn và lưới điện truyền tải giai đoạn 2026 - 2030 dự kiến đạt khoảng 136,3 tỷ USD; các giai đoạn tiếp theo tiếp tục đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn.

Đây vừa là thách thức đối với năng lực cung ứng trong nước, vừa mở ra dư địa đáng kể để phát triển ngành công nghiệp chế tạo thiết bị điện Việt Nam.

Thúc đẩy làm chủ công nghệ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa

Một trong những định hướng quan trọng của Nghị định là hình thành cơ chế thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ gắn trực tiếp với phát triển năng lực sản xuất và cung ứng trong nước. Các quy định tại Nghị định tập trung vào việc xác định các hạng mục, thiết bị và dịch vụ quan trọng đối với hoạt động của hệ thống điện; xây dựng chương trình ứng dụng, phát triển công nghệ và công nghiệp chế tạo thiết bị điện; đồng thời hỗ trợ quá trình nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, thử nghiệm, thương mại hóa sản phẩm và phát triển chuỗi cung ứng. Qua đó, không chỉ hướng tới việc thay thế từng sản phẩm nhập khẩu riêng lẻ mà tạo điều kiện để từng bước hình thành năng lực công nghiệp hoàn chỉnh, từ nghiên cứu và thiết kế, chế tạo, tích hợp, thử nghiệm, kiểm định đến vận hành, bảo trì và cung cấp dịch vụ kỹ thuật.

Trong quá trình xây dựng và chuẩn bị triển khai Nghị định, Cục Công nghiệp đã tiến hành rà soát, đề nghị các cơ quan, đơn vị nghiên cứu, đề xuất các hạng mục, thiết bị và dịch vụ tư vấn quan trọng trong lĩnh vực điện lực. Việc rà soát tập trung vào các hạng mục có ý nghĩa đối với duy trì cung cấp điện liên tục, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đồng thời xem xét năng lực nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, sản xuất, tích hợp và cung ứng của doanh nghiệp trong nước.

Đây là cơ sở để các chính sách hỗ trợ tập trung vào những khâu thực sự cần thiết đối với hệ thống điện, đồng thời tạo thị trường và động lực cho doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào nghiên cứu, đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất.

Nghị định cũng hướng tới khuyến khích sử dụng các sản phẩm, thiết bị trong nước đã làm chủ công nghệ và đáp ứng yêu cầu về tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng, an toàn, hỗ trợ hoạt động thử nghiệm, đánh giá, chứng nhận sản phẩm, đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành công nghiệp chế tạo phục vụ điện lực.

Từng bước hình thành chuỗi cung ứng công nghiệp điện lực trong nước

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Nghị định là gắn phát triển công nghiệp chế tạo với mục tiêu hình thành hệ sinh thái và chuỗi cung ứng trong lĩnh vực năng lượng.

Thay vì chỉ tập trung vào năng lực sản xuất của từng doanh nghiệp, chính sách hướng tới tạo sự liên kết giữa hoạt động nghiên cứu và phát triển, sản xuất thiết bị, dịch vụ kỹ thuật, thử nghiệm, kiểm định, đào tạo nguồn nhân lực và các doanh nghiệp đầu tư, vận hành dự án điện lực.

Theo đó, mô hình tổ hợp công nghiệp, dịch vụ năng lượng được định hướng trở thành một trong những công cụ để tập trung nguồn lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, sản xuất, thương mại hóa sản phẩm và phát triển các dịch vụ phụ trợ cho ngành điện lực. Việc hình thành các tổ hợp này cũng phù hợp với định hướng phát triển các trung tâm công nghiệp và dịch vụ năng lượng tái tạo, gắn phát triển nguồn điện với hoạt động sản xuất chế tạo trong nước.

Thông qua các cơ chế khuyến khích và hỗ trợ, các quy định tại Nghị định hướng tới mục tiêu tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam từng bước nâng cao năng lực thiết kế, chế tạo và tích hợp thiết bị; tham gia sâu hơn vào các dự án điện lực có quy mô lớn và yêu cầu kỹ thuật cao; từ vị trí nhà thầu phụ tiến tới đảm nhiệm những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi cung ứng.

Về dài hạn, phát triển ngành công nghiệp chế tạo phục vụ điện lực không chỉ có ý nghĩa đối với mục tiêu nâng cao tỷ lệ nội địa hóa. Việc làm chủ các công nghệ, thiết bị và dịch vụ quan trọng còn góp phần giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, nâng cao khả năng chủ động trong đầu tư, vận hành, bảo trì hệ thống điện và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 344/2026/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ tạo thêm nền tảng pháp lý để khai thác thị trường đầu tư điện lực quy mô lớn trong những năm tới, hình thành các doanh nghiệp chế tạo thiết bị điện có năng lực cạnh tranh, từng bước xây dựng chuỗi cung ứng công nghiệp điện lực trong nước và hướng tới tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực, toàn cầu.

Để triển khai Nghị định, Cục Công nghiệp đang khẩn trương phối hợp với các cơ quan, đơn vị có liên quan xây dựng Danh mục hạng mục, thiết bị và dịch vụ tư vấn quan trọng để duy trì cung cấp điện liên tục, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia phải được sản xuất và cung cấp trong nước ở một số công đoạn và Danh mục hạng mục, thiết bị và dịch vụ tư vấn trong lĩnh vực điện lực khuyến khích sản xuất và cung ứng trong nước.

Lý Quốc Thịnh