Làn sóng pin “nghỉ hưu” đầu tiên tạo áp lực lớn lên ngành xe điện

Sau gần một thập niên tăng trưởng bùng nổ của thị trường xe năng lượng mới (NEV), Trung Quốc đang bước vào giai đoạn bản lề. Nhiều lô pin xe điện bán ra trong giai đoạn bùng nổ từ 2015-2016 đang bắt đầu bước qua ngưỡng bảo hành phổ biến 8 năm. Điều này kéo theo làn sóng pin “nghỉ hưu” (hết vòng đời sử dụng) quy mô lớn, đặt áp lực chưa từng có lên hệ thống tái chế quốc gia.

CarNewsChina dẫn ước tính của ngành cho biết, đến năm 2030 tổng lượng pin xe điện hết vòng đời tại Trung Quốc có thể đạt từ 300 đến 400 GWh. Đây là khối lượng khổng lồ, không chỉ làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm nếu xử lý không đúng chuẩn, mà còn kéo theo nguy cơ thất thoát các kim loại quan trọng như lithium, nickel, cobalt và manganese - những nguyên liệu cốt lõi trong sản xuất pin lithium-ion.

Các thống kê cho thấy, tính đến cuối năm 2025 Trung Quốc có khoảng 44 triệu xe năng lượng mới đang lưu hành, và dự kiến sẽ có thêm 19 triệu xe mới gia nhập thị trường trong năm nay. Theo ông Li Changdong, Chủ tịch công ty tái chế pin Brunp Recycling, điều này khiến làn sóng pin hết hạn sắp tới trở thành “một thách thức lớn nhưng đồng thời cũng là cơ hội chiến lược cho ngành tái chế”.

Áp lực không chỉ đến từ khối lượng pin thải bỏ. Trong mô hình sửa chữa truyền thống, khi một cụm pin gặp lỗi sau bảo hành, người dùng thường phải thay toàn bộ cụm pin với chi phí có thể lên tới 40% giá trị chiếc xe. Điều này khiến bài toán xử lý pin trở thành một nút thắt kinh tế ngày càng rõ nét trong thị trường xe điện Trung Quốc.

Mỗi viên pin có “căn cước số”, vi phạm có thể bị rút giấy phép

Để ứng phó với làn sóng pin nghỉ hưu, từ ngày 1-4, Trung Quốc chính thức đưa vào vận hành nền tảng truy xuất nguồn gốc pin xe điện quốc gia, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ quản lý phân tán sang giám sát tập trung toàn chuỗi.

Theo cơ chế mới, mỗi viên pin được gán một mã định danh kỹ thuật số duy nhất, cho phép theo dõi xuyên suốt toàn bộ vòng đời. Hệ thống áp dụng bắt buộc với toàn bộ các chủ thể trong chuỗi, bao gồm nhà sản xuất pin, hãng xe điện, doanh nghiệp bảo trì, đơn vị đổi pin và công ty tái chế.

Trên nền tảng mã định danh này, Trung Quốc đang từng bước phát triển cơ chế “hộ chiếu pin” - hồ sơ dữ liệu điện tử mở rộng, tích hợp thêm thông tin về xuất xứ vật liệu, thành phần hóa học, lịch sử sử dụng và hướng dẫn tái chế của từng bộ pin. Đây được xem là bước đi quan trọng giúp Trung Quốc tiến gần hơn tới chuẩn quản lý pin xuyên biên giới mà nhiều nền kinh tế lớn đang hướng tới.

Điểm đáng chú ý là khung pháp lý mới đi kèm chế tài mạnh. Theo quy định của Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc (MIIT), các hành vi tháo dỡ trái phép pin hoặc đưa pin ra ngoài hệ thống xử lý chính thức có thể bị phạt tới 50.000 nhân dân tệ, đồng thời đối mặt nguy cơ đình chỉ hoạt động hoặc thu hồi giấy phép kinh doanh.

Chính sách này cho thấy Bắc Kinh đang chuyển từ mô hình khuyến khích sang mô hình giám sát cưỡng chế trong quản lý pin hết hạn sử dụng.

Nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm đến tận cuối vòng đời pin

Một thay đổi căn bản trong khung pháp lý mới là việc xác lập trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất. Từ năm nay, các hãng xe điện và nhà sản xuất pin tại Trung Quốc phải chịu trách nhiệm chính đối với toàn bộ pin bán ra cùng phương tiện.

Theo hướng dẫn của MIIT, các hãng xe buộc phải phối hợp với doanh nghiệp tái chế để xây dựng điểm thu gom, cơ sở lưu trữ tạm thời và mạng lưới xử lý chuyên biệt trên toàn quốc. Đồng thời, các quy định dự kiến triển khai từ năm nay yêu cầu phương tiện khi thanh lý phải đi kèm pin như một thể thống nhất, thay vì có thể tách riêng như trước đây.

Quy định này nhằm chặn tình trạng pin cũ bị thất thoát vào các xưởng tháo dỡ không phép - vốn là mắt xích gây nhiều rủi ro môi trường nhất.

Từ rác thải nguy hiểm thành “mỏ khoáng sản di động”

Trong chiến lược mới của Trung Quốc, pin cũ không bị nhìn nhận đơn thuần như chất thải nguy hại, mà được coi là nguồn tài nguyên thứ cấp có giá trị cao.

Nhiều bộ pin sau khi dung lượng giảm xuống dưới ngưỡng 80% dung lượng - không còn phù hợp cho xe điện - đang được đánh giá để chuyển sang ứng dụng lưu trữ điện tĩnh. Tại nhiều địa phương như Quảng Tây, pin cũ đã được tái sử dụng trong đèn đường công cộng chạy năng lượng mặt trời và trạm lưu trữ điện.

Thượng Hải đã phát triển một trạm lưu trữ vận hành bằng 10 bộ pin xe điện cũ, với tổng công suất khoảng 800 kWh, đủ để tích điện giờ thấp điểm và xả điện vào giờ cao điểm.

Ở cấp độ tái chế vật liệu, Trung Quốc đang đạt hiệu suất thuộc nhóm cao nhất thế giới. Ông Li Changdong, Chủ tịch Brunp Recycling cho biết công ty hiện đạt tỷ lệ thu hồi 99,6% nickel, cobalt và manganese từ pin thải. Ông Yu Haijun, Phó chủ tịch Brunp Recycling, gọi pin cũ là “những mỏ khoáng sản di động”, bởi sau khi tái chế, vật liệu thu hồi lại được đưa trở lại các hãng pin như CATL để sản xuất pin mới.

Triển vọng kinh tế của mô hình này còn lớn hơn trong dài hạn. Một nghiên cứu do Đại học Thanh Hoa dẫn đầu cho thấy pin xe điện nghỉ hưu có thể đáp ứng tới 67% nhu cầu lưu trữ điện của Trung Quốc vào năm 2050, nếu được tái sử dụng hiệu quả trong các hệ thống lưu trữ năng lượng tĩnh. Điều đó mở ra khả năng hình thành một thị trường năng lượng thứ cấp khổng lồ từ chính lượng pin đã qua sử dụng.

Công nghệ sửa chữa pin mở ra thị trường trăm tỉ nhân dân tệ

Song song với tái chế, Trung Quốc cũng đang đẩy mạnh công nghệ sửa chữa pin nhằm kéo dài tuổi thọ sử dụng. Một bước tiến đáng chú ý là dây chuyền sửa chữa pin CTP (Cell-to-Pack) tự động đầu tiên của nước này vừa được đưa vào vận hành tại Thượng Hải hồi đầu năm nay.

CTP là công nghệ trong đó các tế bào pin được tích hợp trực tiếp vào cụm pin mà không qua tầng module trung gian, giúp tăng mật độ năng lượng và giảm chi phí sản xuất, nhưng đồng thời khiến việc tháo sửa phức tạp hơn. Trước đây, khi một tế bào pin bị lỗi, phương án phổ biến là thay toàn bộ cụm pin.

Dây chuyền mới cho phép tháo rời từng tế bào pin riêng lẻ để thay thế chính xác phần hỏng. Ông Ren Ruilin, kỹ sư kỹ thuật cao cấp phụ trách dự án, cho biết việc ứng dụng công nghệ hàn laser và hệ thống bơm keo tự động giúp bảo đảm độ chính xác cao hơn nhiều so với quy trình thủ công.

Theo ước tính của ngành, công nghệ này có thể giảm hơn 70% chi phí sửa chữa so với thay nguyên bộ pin. Trong bối cảnh số lượng xe điện hết bảo hành ngày càng tăng, thị trường sửa chữa pin tại Trung Quốc được dự báo có thể vượt 100 tỉ nhân dân tệ (khoảng 14 tỉ đô la) trước năm 2030.

Trung Quốc từng bước xuất khẩu mô hình tái chế pin ra toàn cầu

Việc siết chặt quản lý tái chế pin xe điện không chỉ là phản ứng trước áp lực môi trường trong nước, mà đang trở thành công cụ giúp Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng trong chuỗi giá trị pin toàn cầu.

Trong nước, Trung Quốc đã phê duyệt 22 bộ tiêu chuẩn quốc gia liên quan đến tái chế và tháo dỡ pin xe điện, bao phủ từ quy trình kỹ thuật, giám sát an toàn đến tiêu chuẩn thu hồi vật liệu. Ở cấp quốc tế, các chuyên gia Trung Quốc đang tham gia ngày càng sâu vào hệ thống tiêu chuẩn IEC, trong đó một đề xuất do Trung Quốc khởi xướng về hướng dẫn xả sâu trong tái chế pin đã được chấp thuận thành dự án tiêu chuẩn quốc tế.

Ảnh hưởng này đã bắt đầu lan ra ngoài biên giới. Hãng pin hàng đầu Trung Quốc CATL dự kiến sẽ hoàn thành cơ sở tái sản xuất pin tại Hungary trong năm nay, trong khi GEM đã xây dựng bảy trung tâm tái chế ở nước ngoài, từ Hàn Quốc đến Indonesia.

Tại Pháp, các doanh nghiệp Trung Quốc cũng đang tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất và tái chế pin tại khu vực thung lũng pin Hauts-de-France - nơi đang nổi lên như một trung tâm sản xuất pin mới của châu Âu.

Với quy mô thị trường xe điện lớn nhất thế giới, nguồn pin thải lớn nhất thế giới và năng lực tái chế quy mô công nghiệp hàng đầu thế giới, Trung Quốc đang tiến gần tới mô hình tuần hoàn mà nhiều nền kinh tế khác vẫn chưa xây dựng được.

Nếu xu hướng này tiếp tục, tác động sẽ vượt ra ngoài ngành xe điện, ảnh hưởng trực tiếp tới chuỗi cung ứng lithium, cobalt toàn cầu và buộc các nền kinh tế lớn khác phải đẩy nhanh chiến lược tái chế của riêng mình.

Trong cuộc cạnh tranh xe điện, ai kiểm soát được vòng đời pin sẽ nắm lợi thế chiến lược dài hạn. Trung Quốc đang cho thấy họ không chỉ muốn dẫn đầu ở khâu sản xuất, mà còn muốn kiểm soát cả điểm kết thúc - và tái khởi đầu - của chuỗi giá trị ấy.

Nguồn: Car News China, Bloomberg, Auto Recycling World, ShanghaiEye, CCTV

Theo The Saigon Times