Bộ Công Thương đang từng bước hình thành các đầu mối đào tạo nhân lực cho những lĩnh vực công nghệ và năng lượng mới như vi mạch bán dẫn, điện hạt nhân, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Định hướng đặt ra là phát triển có chọn lọc, khai thác thế mạnh của từng cơ sở giáo dục, gắn quy mô đào tạo với nhu cầu thực tế.

Hình thành đầu mối đào tạo cho lĩnh vực công nghệ mới

Chiến lược phát triển ngành Công Thương định hướng phát triển các lĩnh vực có hàm lượng khoa học, công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo (AI), vi mạch bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng tái tạo, hydrogen và các mô hình sản xuất, kinh doanh xanh. Đây đều là những lĩnh vực đòi hỏi nhân lực có trình độ chuyên môn sâu, khả năng thích ứng với công nghệ mới và thời gian đào tạo, tích lũy kinh nghiệm dài hạn.

Trước yêu cầu đó, công tác đào tạo nguồn nhân lực của Bộ Công Thương đang từng bước chuyển hướng theo các lĩnh vực ưu tiên, tận dụng năng lực sẵn có của hệ thống cơ sở giáo dục trực thuộc để hình thành những đầu mối chuyên sâu.

Tại hội nghị Tổng kết công tác đào tạo, bồi dưỡng năm học 2025 - 2026, ông Trần Thanh Đạm, Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên, Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho rằng việc tái cấu trúc cần hướng tới chiều sâu, gắn đổi mới quản trị nhà trường với hiện đại hóa quản lý. Ông đồng thời đề nghị các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cập nhật ngành nghề mới, kỹ năng tương lai, đặc biệt là khối STEM, nhằm đáp ứng yêu cầu của các mô hình kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn, ba cơ sở giáo dục đại học thuộc Bộ Công Thương gồm Đại học Công nghiệp Hà Nội, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh và Trường Đại học Điện lực có tên trong danh sách các cơ sở giáo dục đại học công lập được ưu tiên xem xét đầu tư phòng thí nghiệm bán dẫn theo Quyết định số 1017/QĐ-TTg ngày 21/9/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050.

Mỗi trường đang tiếp cận lĩnh vực này từ những thế mạnh chuyên môn khác nhau. Đại học Công nghiệp Hà Nội đã tích hợp nội dung thiết kế vi mạch vào các chương trình đào tạo điện tử - viễn thông từ năm 2022, đồng thời phát triển đào tạo kỹ sư chuyên sâu về thiết kế, kiểm thử vi mạch và tổ chức chương trình đào tạo Vi mạch bán dẫn.

Trong khi đó, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh triển khai chuyên ngành Kỹ thuật thiết kế vi mạch thuộc ngành Kỹ thuật máy tính. Nhà trường cũng phát triển hợp tác trong các lĩnh vực vi mạch bán dẫn, AIoT, hệ thống trên chip (SoC) và hệ thống nhúng.

Với Trường Đại học Điện lực, hướng đào tạo được mở rộng sang nền tảng vật liệu, thông qua việc ban hành chương trình đào tạo Công nghệ vật liệu bán dẫn và vi mạch. Cách tiếp cận này góp phần bổ sung nguồn nhân lực ở những khâu có vai trò quan trọng trong chuỗi công nghệ bán dẫn.

Đối với điện hạt nhân, Trường Đại học Điện lực là một trong các cơ sở giáo dục được xác định tại Phụ lục II ban hành kèm theo Quyết định số 1012/QĐ-TTg ngày 26/5/2025 của Thủ tướng Chính phủ về đào tạo, bồi dưỡng nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035.

Hoạt động nghiên cứu của trường cũng được triển khai theo hướng tiếp cận các yêu cầu công nghệ mới trong ngành năng lượng, như ứng dụng AI và dữ liệu lớn trong giám sát đường dây truyền tải, tích hợp điện mặt trời và phát triển bản sao số cho hệ thống thủy điện. Những hướng nghiên cứu này cho thấy sự kết nối giữa đào tạo kỹ thuật điện, công nghệ số và yêu cầu hiện đại hóa hệ thống năng lượng.

Ở lĩnh vực chuyển đổi xanh, Bộ Công Thương từng bước hình thành các đầu mối đào tạo về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả theo vùng. Trường Cao đẳng Công nghiệp Huế được đầu tư Trung tâm đào tạo về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả khu vực miền Trung. Trường Cao đẳng Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh cũng được phê duyệt chủ trương đầu tư trung tâm tương tự phục vụ khu vực miền Nam.

Việc hình thành các trung tâm này tạo điều kiện để hoạt động đào tạo, bồi dưỡng về tiết kiệm năng lượng được triển khai gắn với đặc điểm từng khu vực, đồng thời bổ sung nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động nâng cao nhận thức, kỹ năng sử dụng năng lượng hiệu quả.

Lấp khoảng trống, đầu tư theo thế mạnh từng cơ sở

Bên cạnh những đầu mối đã hình thành, Báo cáo tổng kết công tác đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực năm 2026 của Bộ Công Thương cũng chỉ ra những khoảng trống cần tiếp tục khắc phục. Tại Hội nghị Tổng kết công tác đào tạo, bồi dưỡng năm học 2025 - 2026, PGS.TS Vũ Thị Thu Nga, Trưởng khoa Kỹ thuật điện, Trường Đại học Điện lực, cho rằng, nâng cao hiệu quả đào tạo cần gắn kế hoạch nhân lực với quá trình chuẩn bị và triển khai các chương trình.

Theo bà, cần gắn đào tạo với các chương trình, dự án năng lượng và có cơ chế cập nhật nhu cầu nhân lực. Đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng bởi thời gian đào tạo kỹ sư và chuyên gia thường kéo dài, trong khi yêu cầu về công nghệ, tiến độ triển khai dự án và cơ cấu nhân lực có thể thay đổi. Việc dự báo sớm nhu cầu sẽ giúp các cơ sở giáo dục chủ động chuẩn bị chương trình, đội ngũ và điều kiện đào tạo phù hợp.

Từ thực tiễn đó, báo cáo của Bộ Công Thương xác định hướng phát triển nhân lực theo nguyên tắc có trọng tâm, trọng điểm, không phát triển đồng loạt ở tất cả các trường. Thay vì mở rộng ngành đào tạo một cách dàn trải, cần lựa chọn những cơ sở có nền tảng phù hợp để hình thành đầu mối đào tạo, nghiên cứu chuyên sâu; đồng thời tăng cường liên kết và sử dụng chung nguồn lực.

Với ngành bán dẫn, định hướng trước mắt là củng cố năng lực ở các hướng thiết kế, kiểm thử, hệ thống nhúng và vật liệu bán dẫn. Các ngành đào tạo gần cũng cần được phát triển như nguồn bổ sung nhân lực, tạo điều kiện mở rộng quy mô theo nhu cầu của thị trường và năng lực thực tế của từng trường.

Với hydrogen và lưu trữ năng lượng, hướng tiếp cận được xác định thận trọng hơn. Trước mắt, các cơ sở giáo dục có thể phát triển thông qua chuyên ngành, học phần, chương trình ngắn hạn, hoạt động nghiên cứu và hợp tác với doanh nghiệp. Việc xây dựng chương trình đào tạo độc lập cần được xem xét trên cơ sở nhu cầu và điều kiện thực tế.

Đến năm 2030, mục tiêu đặt ra là hình thành một số cơ sở hoặc nhóm cơ sở có năng lực đào tạo, nghiên cứu chuyên sâu gắn với các lĩnh vực trọng điểm và sản phẩm công nghệ chiến lược. Cùng với đó, việc sử dụng chung phòng thí nghiệm, thiết bị và đội ngũ chuyên gia cần được tăng cường nhằm khai thác hiệu quả nguồn lực hiện có.