Sáng 23/10/2026, Viện Nghiên cứu Cơ khí (Bộ Công Thương) tổ chức Hội thảo “Xây dựng chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045” với sự tham gia của đại diện các cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành nghề, viện nghiên cứu, chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực cơ khí.

Hội thảo quy tụ nhiều đại diện các cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội, chuyên gia trong lĩnh vực cơ khí (Ảnh: Quỳnh Nga)

Tại Hội thảo, Cục trưởng Cục Công nghiệp Trần Việt Hòa đã trình bày tham luận về định hướng phát triển ngành cơ khí Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo, tập trung đánh giá thực trạng, những hạn chế cần khắc phục và đề xuất các nhóm giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, từng bước làm chủ công nghệ, phát triển doanh nghiệp cơ khí trong nước.

Cơ khí là ngành công nghiệp nền tảng, cung cấp máy móc, thiết bị và tư liệu sản xuất cho nhiều lĩnh vực của nền kinh tế, do đó phát triển ngành cơ khí không chỉ góp phần nâng cao năng suất, tăng giá trị gia tăng trong nước mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với việc củng cố năng lực tự chủ công nghiệp quốc gia.

Từ năng lực sản xuất đến yêu cầu làm chủ công nghệ

Trong thời gian qua, ngành cơ khí Việt Nam đã từng bước hình thành năng lực sản xuất trong một số lĩnh vực như linh kiện, phụ tùng ô tô, xe máy, khuôn mẫu, kết cấu thép và thiết bị công nghiệp. Một số doanh nghiệp đã đầu tư các tổ hợp sản xuất, cải tiến quản trị chất lượng, tham gia cung ứng cho doanh nghiệp lớn và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Tuy nhiên, năng lực của ngành vẫn chưa tương xứng với nhu cầu phát triển. Theo thông tin được Bộ Công Thương công bố tại họp báo thường kỳ quý III/2026, tỷ lệ nội địa hóa của ngành cơ khí chế tạo mới đạt khoảng 25-30%. Năng lực thiết kế, thử nghiệm và tiêu chuẩn hóa sản phẩm của nhiều doanh nghiệp còn hạn chế, trong khi một số vật liệu, linh kiện và thiết bị công nghệ cao vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu.

Cục trưởng Cục Công nghiệp Trần Việt Hòa trình bày tham luận (Ảnh: Quỳnh Nga)

Những hạn chế của ngành cơ khí có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, như việc thiếu đơn hàng ổn định khiến doanh nghiệp khó quyết định đầu tư dài hạn, trong khi hạn chế về tài chính và công nghệ lại ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng những đơn hàng lớn, có yêu cầu kỹ thuật cao. Bên cạnh đó, liên kết giữa doanh nghiệp chế tạo với các nhà cung ứng, viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo chưa thực sự chặt chẽ.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh đầu tư hạ tầng giao thông, năng lượng, phát triển sản xuất công nghiệp và cơ giới hóa nông nghiệp, nhu cầu đối với máy móc, thiết bị và sản phẩm cơ khí được kỳ vọng tiếp tục mở rộng. Đây là cơ hội để doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực sản xuất, tham gia sâu hơn vào các dự án lớn.

Tuy nhiên, cơ hội thị trường chỉ có thể chuyển hóa thành năng lực sản xuất thực tế khi doanh nghiệp được tiếp cận sớm các yêu cầu kỹ thuật, có đủ thời gian chuẩn bị và đáp ứng các điều kiện về chất lượng, an toàn, tiến độ và giá thành.

Trên cơ sở đánh giá kết quả thực hiện Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035 được phê duyệt tại Quyết định số 319/QĐ-TTg năm 2018, Cục Công nghiệp cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện định hướng phát triển ngành phù hợp với yêu cầu của giai đoạn mới.

Trong đó, việc lựa chọn các nhóm sản phẩm ưu tiên phải dựa trên nhu cầu thị trường, năng lực sản xuất hiện có và khả năng hình thành liên kết trong nước. Những lĩnh vực cần chú trọng bao gồm linh kiện, phụ tùng, khuôn mẫu, cơ khí chính xác; máy móc phục vụ sản xuất, nông nghiệp và chế biến; thiết bị, kết cấu cơ khí phục vụ đường sắt, công trình giao thông và năng lượng.

Đối với các sản phẩm phức tạp, cần xây dựng lộ trình phù hợp: từ làm chủ chi tiết, cụm thiết bị đến từng bước tham gia thiết kế và tích hợp hệ thống thay vì đầu tư dàn trải hoặc đặt ra những mục tiêu vượt quá năng lực thực tế của doanh nghiệp.

Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026-2035 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 929/QĐ-TTg ngày 25/5/2026 đặt mục tiêu nâng tỷ lệ nội địa hóa ngành cơ khí chế tạo lên 40% vào năm 2030 và 50% vào năm 2035. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Cục Công nghiệp nhấn mạnh yêu cầu cụ thể hóa các định hướng chính sách thành chương trình phát triển sản phẩm, nhà cung ứng và chuỗi sản xuất, gắn trực tiếp với nhu cầu mua hàng thực tế.

Sáu nhóm giải pháp phát triển ngành cơ khí trong giai đoạn mới

Chia sẻ tại Hội thảo, đại diện Cục Công nghiệp đã đề xuất sáu nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm nhằm tạo chuyển biến thực chất cho ngành cơ khí Việt Nam.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách phát triển ngành theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, tập trung tháo gỡ khó khăn về đầu tư, tín dụng, khoa học công nghệ và phát triển công nghiệp hỗ trợ. Các cơ chế hỗ trợ cần ưu tiên những khâu có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao như thiết kế sản phẩm, chế tạo thử nghiệm, đầu tư thiết bị và chứng nhận chất lượng, đồng thời gắn với kết quả đầu ra cụ thể để bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Phát triển ngành cơ khí là một trong những nhiệm vụ quan trọng để nâng cao năng lực tự chủ của nền công nghiệp và đáp ứng nhu cầu máy móc, thiết bị cho nền kinh tế (Ảnh: Quỳnh Nga)

Một trong những giải pháp được đặc biệt nhấn mạnh là phát triển thị trường trong nước gắn với nâng cao năng lực tham gia các dự án lớn. Theo đó, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, chủ đầu tư, doanh nghiệp sử dụng thiết bị và doanh nghiệp chế tạo để xác định nhu cầu theo từng nhóm sản phẩm, tiến độ dự án và yêu cầu kỹ thuật.

Việc kết nối sớm sẽ giúp doanh nghiệp cơ khí chủ động chuẩn bị năng lực sản xuất, tìm kiếm đối tác, hình thành liên danh và tiếp nhận công nghệ phù hợp. Đồng thời, cần nghiên cứu vận dụng các cơ chế đặt hàng, mua sắm và ưu đãi theo quy định pháp luật, phù hợp với các cam kết quốc tế, qua đó tạo điều kiện để sản phẩm cơ khí trong nước có khả năng cạnh tranh và tham gia thị trường.

Bên cạnh phát triển thị trường, nâng cao năng lực thiết kế và làm chủ công nghệ chế tạo được xác định là nhiệm vụ then chốt. Cục Công nghiệp đề xuất ưu tiên các hoạt động nghiên cứu xuất phát từ nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, gắn với đơn vị tiếp nhận và phương án thương mại hóa sản phẩm. Đồng thời, thúc đẩy hợp tác giữa doanh nghiệp với các viện nghiên cứu, trường đại học trong thiết kế, mô phỏng, phát triển vật liệu và hoàn thiện quy trình sản xuất.

Đối với tổ chức sản xuất, cần phát triển các doanh nghiệp có khả năng dẫn dắt chuỗi cung ứng, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyên môn hóa theo những công đoạn, chi tiết và linh kiện có lợi thế. Các chương trình kết nối cung cầu không chỉ dừng lại ở hoạt động giới thiệu doanh nghiệp mà cần đi kèm đánh giá năng lực, tư vấn cải tiến, hỗ trợ đáp ứng tiêu chuẩn và yêu cầu của bên mua.

Cùng với đó là yêu cầu củng cố các điều kiện nền tảng về nguồn vốn trung và dài hạn, nhân lực kỹ thuật chất lượng cao, hạ tầng thử nghiệm, đo lường và chứng nhận. Cục Công nghiệp đề xuất phát huy hiệu quả các trung tâm kỹ thuật, phòng thử nghiệm hiện có, đồng thời gắn hoạt động đào tạo kỹ sư, công nhân kỹ thuật với nhu cầu sử dụng lao động thực tế của doanh nghiệp.

Nhóm giải pháp cuối cùng tập trung vào mở rộng thị trường xuất khẩu, nâng cao chất lượng sản phẩm và thúc đẩy chuyển đổi xanh. Doanh nghiệp cơ khí cần được hỗ trợ tiếp cận các yêu cầu kỹ thuật, quy tắc xuất xứ và quy trình lựa chọn nhà cung ứng tại thị trường quốc tế, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng vật liệu, năng lượng, giảm phế phẩm và tăng cường truy xuất nguồn gốc.

Trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao, Cục Công nghiệp sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan tham mưu Bộ Công Thương hoàn thiện chính sách phát triển ngành, kết nối nhu cầu thị trường và hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực sản xuất, tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng.

Phát triển ngành cơ khí là quá trình đòi hỏi sự kiên trì trong hoạch định chính sách, đầu tư công nghệ và tích lũy năng lực của doanh nghiệp. Với định hướng đúng, nguồn lực phù hợp và sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể, ngành cơ khí Việt Nam có cơ sở nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu trong nước, mở rộng xuất khẩu và đóng góp thiết thực vào mục tiêu xây dựng nền công nghiệp tự chủ, hiện đại.

Lý Quốc Thịnh