Phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) kết hợp mạng lưới đường sắt đô thị (Metro) đang là xu thế tất yếu của các quốc gia phát triển. Để hiện thực hóa mục tiêu này, vai trò quản lý nhà nước trong việc hoàn thiện hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quy hoạch, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực của hệ sinh thái xây dựng nội địa mang tính quyết định.

Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Trần Đình Tùng, Chủ tịch Hội Kỹ sư Xây dựng Việt Nam để làm rõ hơn về vấn đề này.

Định hình diện mạo đô thị bền vững theo mô hình TOD

- Thưa ông, dưới góc độ quy hoạch giao thông thông minh, việc đặt mục tiêu phát triển các đô thị lớn theo hướng giao thông thân thiện đòi hỏi chúng ta phải chuẩn bị những điều kiện gì về quy chuẩn kỹ thuật và quy hoạch hạ tầng để đón đầu mô hình TOD?

Ông Trần Đình Tùng: Trước hết, phải khẳng định quy hoạch hạ tầng theo mô hình TOD kết hợp mạng lưới đường sắt đô thị (Metro) và hệ thống giao thông thông minh là xu thế phát triển bền vững đã được chứng minh hiệu quả trên thế giới. Khi các đô thị lớn như Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh triển khai đồng bộ các tuyến metro trong kế hoạch 10 năm tới, đây sẽ là bước đột phá lớn cho hạ tầng Việt Nam.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất đặt ra cho ngành xây dựng lúc này là tính đồng bộ trong quy hoạch. Chúng ta cần một tầm nhìn dài hạn để tính toán các không gian phát triển đô thị bền vững, lấy người dân làm trung tâm. Dưới góc độ quy hoạch, Bộ Xây dựng cần sớm hoàn thiện và ban hành hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cụ thể cho mô hình "đô thị nén" xung quanh các nhà ga. Giải bài toán giao thông công cộng theo hướng TOD chính là tối ưu hóa quỹ đất, thu hút khoảng 70% cư dân sinh sống tại các trục đô thị hiện đại, từ đó kiến tạo nên những không gian sống xanh, thông minh và bền vững.

- Hiện nay, Chính phủ đang thể hiện quyết tâm rất cao trong việc xây dựng cơ chế đặc thù cho ngành công nghiệp đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao quốc gia. Định hướng này sẽ mở ra những cơ chế đặc thù gì cho ngành công nghiệp đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao, thưa ông?

Ông Trần Đình Tùng: Quyết tâm của Chính phủ thông qua các cơ chế đặc thù, mang tính đột phá cho các đô thị lớn không chỉ mở ra trang mới cho hệ thống giao thông công cộng, mà quan trọng hơn, nó đặt nền móng để hình thành ngành công nghiệp đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao tại Việt Nam. Khi chúng ta triển khai tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam 350 km/h cùng mạng lưới đường sắt liên tỉnh, một thị trường xây dựng khổng lồ sẽ được kích hoạt.

Định hướng này mở ra cơ hội bứt phá chưa từng có cho các doanh nghiệp xây dựng, tạo môi trường thực tiễn lớn để phát triển đội ngũ kỹ sư xây dựng, kỹ sư quy hoạch nước nhà và thúc đẩy các giải pháp giao thông thông minh ứng dụng sâu vào đời sống.

Lộ trình tự chủ công nghệ, xây dựng chuỗi cung ứng nội địa

- Nhiều thành phố trên thế giới đã bứt phá nhờ đường sắt đô thị. Đi sau về công nghệ và năng lực vận hành, Việt Nam có lợi thế và thách thức gì khi tham gia sân chơi lớn này, thưa ông?

Ông Trần Đình Tùng: Đúng là năng lực thi công và vận hành metro của chúng ta ở điểm xuất phát rất thấp, nhưng đi sau cũng là cơ hội để "đi tắt đón đầu". Lợi thế lớn nhất của Việt Nam hiện nay là đang trong thời kỳ cơ cấu dân số vàng, sở hữu lực lượng kỹ sư đông đảo, nhạy bén và có năng lực tiếp thu công nghệ nhanh chóng.

Thách thức nằm ở chỗ nếu các trường đại học, doanh nghiệp không quyết tâm liên minh, liên kết để tạo ra một hệ sinh thái năng lực nội địa, chúng ta sẽ mãi chỉ làm thầu phụ, gia công và phụ thuộc hoàn toàn vào nước ngoài. Tôi cho rằng, lộ trình tự chủ công nghệ cần đi qua 4 giai đoạn cụ thể:

Giai đoạn một, cần tập trung chuẩn hóa quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật về đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao tại Việt Nam để không phụ thuộc vào bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào.

Giai đoạn hai, chúng ta từng bước làm chủ công nghệ thông qua các liên danh tổng thầu (EPC/Concept) với các tập đoàn đa quốc gia có kinh nghiệm để học hỏi năng lực quản trị dự án lớn, tương tự như cách Hàn Quốc từng chuyển giao công nghệ thành công từ Pháp.

Giai đoạn ba, xây dựng chuỗi cung ứng nội địa, chúng ta xác định rõ chi tiết nào có thể nhập khẩu tối ưu, chi tiết nào là thế mạnh trong nước để giao trực tiếp cho các doanh nghiệp lớn đảm nhiệm thí điểm, như việc Tập đoàn Hòa Phát nghiên cứu đầu tư sản xuất đường ray.

Giai đoạn bốn, đóng gói năng lực thiết kế - thi công (Design-Build) và mô hình EPC để sau 5 đến 10 năm, doanh nghiệp Việt Nam có thể xuất khẩu dịch vụ kỹ thuật sang các nước đang phát triển.

- Được biết, Hội Kỹ sư Xây dựng Việt Nam đang thúc đẩy sáng kiến Rail & Construction Platform và Tuần lễ Công nghiệp Đường sắt. Những giải pháp này sẽ hỗ trợ gì cho doanh nghiệp nội địa, thưa ông?

Ông Trần Đình Tùng: Bám sát định hướng của Chính phủ giao cho Bộ Công Thương và Bộ Xây dựng trong việc phát triển ngành công nghiệp đường sắt, chúng tôi xây dựng hệ sinh thái năng lực Rail & Construction Platform 2.0 nhằm quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia và doanh nghiệp lớn trong và ngoài nước. Nền tảng này đóng vai trò trung gian hỗ trợ thử nghiệm các mô hình liên danh, tư vấn phản biện và cảnh báo rủi ro cho chủ đầu tư lẫn tổng thầu về dòng vốn, công nghệ và nhân lực khi triển khai đồng loạt các tuyến metro.

Bên cạnh đó, Tuần lễ Công nghiệp Đường sắt và Hạ tầng thường niên được kỳ vọng là diễn đàn quốc tế mang tính ứng dụng thực tế cao. Sự kiện sẽ tập trung thảo luận các mô hình huy động vốn cho TOD, tham vấn chính sách cho các bộ, ngành và xây dựng bộ tiêu chuẩn kỹ sư chuyên nghiệp liên tục cập nhật của quốc tế. Mọi giải pháp xuất phát từ diễn đàn sẽ được thí điểm ở quy mô nhỏ (Sandbox), chứng minh tính khả thi trước khi đề xuất lên Bộ Xây dựng và Thủ tướng Chính phủ để nhân rộng toàn quốc.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!

Quy hoạch đô thị theo mô hình giao thông công cộng kết hợp hệ thống giao thông thông minh là giải pháp cốt lõi để kiến tạo không gian sống bền vững. Nhằm đón đầu làn sóng đầu tư đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao, việc khẩn trương hoàn thiện hệ thống quy chuẩn kỹ thuật ngành xây dựng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng liên minh doanh nghiệp nội địa là những bước đi mang tính quyết định, giúp Việt Nam sớm làm chủ công nghệ và tự chủ chuỗi cung ứng hạ tầng.