Đề án xây dựng Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia tại TP HCM đang trong giai đoạn xây dựng đề cương. Trung tâm được nghiên cứu theo mô hình tích hợp khí, LNG, điện, lọc hóa dầu và năng lượng tái tạo, đồng thời kết nối đồng bộ với hệ thống cảng biển, logistics, công nghiệp chế tạo, dịch vụ kỹ thuật, nghiên cứu và đào tạo nhân lực.

Tọa đàm “Hướng đến hình thành Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia tại TP HCM” do Sở Công Thương TP HCM chủ trì, phối hợp cùng PTSC tổ chức.

Với phạm vi liên ngành, liên vùng và nhu cầu đầu tư lớn, Đề án cần làm rõ chức năng của từng khu vực, khả năng liên kết giữa các dự án, hạ tầng dùng chung và vai trò của Nhà nước, doanh nghiệp. Việc lấy ý kiến tại tọa đàm nhằm bổ sung cơ sở khoa học và thực tiễn, nhận diện những điều kiện cần thiết để hoàn thiện mô hình, lựa chọn dự án ưu tiên và xây dựng lộ trình triển khai phù hợp.

Trên cơ sở đó, các chuyên gia và doanh nghiệp đã phân tích từng hợp phần của Đề án, tập trung vào chuỗi giá trị công nghiệp năng lượng, kinh nghiệm phát triển trung tâm năng lượng tái tạo, mô hình RE-Hub và hạ tầng hàng hải.

Đặt Trung tâm trong cuộc cạnh tranh khu vực

Ông Trần Hồ Bắc, Tổng Giám đốc PTSC nhấn mạnh, Đề án cần thể hiện rõ hơn tầm vóc quốc gia và mục tiêu cạnh tranh quốc tế. Theo ông, TP HCM không nên chỉ đặt mình trong tương quan với các trung tâm năng lượng trong nước mà cần hướng tới cạnh tranh với các trung tâm đang được Malaysia, Indonesia và Singapore phát triển.

Ông Trần Hồ Bắc, Tổng Giám đốc PTSC: Đề án cần thể hiện rõ hơn tầm vóc quốc gia và mục tiêu cạnh tranh quốc tế.

Từ kinh nghiệm hoạt động của PTSC tại hơn 14 quốc gia, ông Trần Hồ Bắc nhận định, cạnh tranh trong lĩnh vực năng lượng diễn ra giữa các chuỗi cung ứng và năng lực quốc gia. Đề án vì vậy cần quan tâm đến chi phí năng lượng, thị trường xuất khẩu điện, hydrogen, sản phẩm dầu khí và thiết bị. Các kết nối năng lượng khu vực, trong đó có lưới điện ASEAN, cũng mở ra cơ hội để TP HCM tạo vị thế dẫn dắt.

Theo ông Trần Hồ Bắc, lợi thế của Trung tâm phải được tạo nên bởi chuỗi cung ứng gồm hàng trăm doanh nghiệp, trong đó các doanh nghiệp đầu tàu giữ vai trò dẫn dắt và kết nối.

Ông Trần Hồ Bắc cũng lưu ý bài toán nhân lực. Ông cho rằng, TP HCM có lợi thế thu hút kỹ sư, chuyên gia nhưng đang thiếu công nhân lành nghề trong các lĩnh vực điện, cơ khí, tự động hóa và hàn kỹ thuật cao. Đào tạo nhân lực cho Trung tâm vì vậy cần bao quát cả đội ngũ nghiên cứu, kỹ sư và lực lượng trực tiếp sản xuất.

Gắn Trung tâm với chuỗi giá trị công nghiệp năng lượng

Ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) cho rằng, Đề án cần đặt TP HCM trong chiến lược phát triển công nghiệp năng lượng xanh, sạch của quốc gia. Trung tâm không chỉ dừng ở việc tập hợp các dự án năng lượng mà phải góp phần hình thành chuỗi giá trị và nâng cao năng lực tự chủ công nghiệp.

Ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương): Đề án cần đặt TP HCM trong chiến lược phát triển công nghiệp năng lượng xanh, sạch của quốc gia.

Theo đó, TP HCM có thể đảm nhận vai trò “cực triển khai” nhờ khả năng kết nối thị trường, cảng biển, logistics, công nghiệp dầu khí, dịch vụ kỹ thuật, nghiên cứu và tài chính. Trên nền tảng đó, Trung tâm cần đáp ứng 3 yêu cầu: bảo đảm an ninh năng lượng; phát triển công nghiệp năng lượng xanh, sạch; chuẩn bị năng lực tương lai về dữ liệu, hydrogen, thu hồi carbon và nhân lực chất lượng cao.

Câu hỏi cốt lõi được đặt ra là: Trung tâm tại TP HCM sẽ giúp Việt Nam nắm giữ những khâu nào trong chuỗi giá trị công nghiệp năng lượng? Việc lựa chọn dự án vì vậy cần căn cứ vào mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam, khả năng nội địa hóa, chuyển giao công nghệ và hiệu quả giảm phát thải.

Đối với mô hình đa cực của Đề án, ông Lê Việt Cường cho rằng, cần phân định rõ chức năng từng cực, đồng thời thiết lập cơ chế điều phối, dữ liệu dùng chung và “hạ tầng mềm”. Đây là điều kiện để các cực vận hành liên thông, tránh phát triển thành những dự án riêng rẽ.

Kinh nghiệm phát triển trung tâm năng lượng tái tạo

Ông Riccardo Felici, Giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương của OWC phân tích vai trò của các trung tâm năng lượng tái tạo. Theo ông, TP HCM có lợi thế vượt trội khi nguồn điện gió, điện mặt trời nằm gần trung tâm phụ tải lớn, đồng thời sẵn có cảng nước sâu, cơ sở chế tạo, logistics và đội ngũ kỹ thuật dầu khí. Mô hình này cần dựa trên bốn trụ cột: hạ tầng, sản xuất, kỹ năng và đổi mới sáng tạo.

Ông Riccardo Felici, Giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương của OWC.

Từ kinh nghiệm cụm công nghiệp Humber của Anh, ông Riccardo Felici nhấn mạnh danh mục dự án dài hạn giúp doanh nghiệp đầu tư cảng và nhà máy; hạ tầng và nhân lực phải được chuẩn bị sớm. Quy hoạch, chính sách và đầu tư có trọng tâm sẽ góp phần giảm thiểu rủi ro cho dòng vốn tư nhân.

Đối với TP HCM, ông cho rằng năng lực tài chính, thiết kế, nghiên cứu và đào tạo cần được kết nối với cảng, bãi chế tạo, căn cứ lắp đặt và bảo dưỡng ven biển. Sự liên kết này sẽ chuyển hóa tiềm năng tài nguyên thành chuỗi cung ứng, việc làm và năng lực dịch vụ cho thị trường khu vực.

RE-Hub tạo nền tảng cho chuỗi cung ứng điện gió ngoài khơi

Ông Nguyễn Tuấn, Trưởng ban Thương mại PTSC nhận định, quy mô phát triển điện gió ngoài khơi sẽ tạo ra nhu cầu lớn về chế tạo, vận chuyển, lắp đặt, vận hành và bảo dưỡng. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, công suất điện gió ngoài khơi dự kiến đạt 6-17 GW giai đoạn 2030-2035 và 113-139 GW vào năm 2050.

Ông Nguyễn Tuấn, Trưởng ban Thương mại PTSC nhận định, quy mô phát triển điện gió ngoài khơi sẽ tạo ra nhu cầu lớn về chế tạo, vận chuyển, lắp đặt, vận hành và bảo dưỡng.

Từ nhu cầu này, PTSC đưa ra đề xuất phát triển Bến cảng và Trung tâm công nghiệp, dịch vụ năng lượng tái tạo (RE-Hub) tại TP HCM, tích hợp sản xuất - chế tạo, dịch vụ kỹ thuật - hậu cần và năng lượng tái tạo. RE-Hub cần nằm gần vùng phát triển điện gió ngoài khơi, có công nghiệp cơ khí, nhân lực kỹ thuật và cảng chuyên dụng tiếp nhận cấu kiện siêu trường, siêu trọng. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, hạ tầng cảng phải được chuẩn bị trước để thu hút các nhà máy sản xuất thiết bị.

PTSC nhìn nhận khả năng triển khai RE-Hub phụ thuộc vào tiến độ hoàn thiện cơ chế điện gió ngoài khơi, chuẩn bị quỹ đất và luồng sông Dinh, cùng lộ trình nội địa hóa và chính sách thu hút đầu tư. Doanh nghiệp cũng cho rằng, mối liên hệ giữa RE-Hub với Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia và Trung tâm Tài chính quốc tế tại TP HCM, cơ chế giá, thị trường đầu ra và các kịch bản phát triển là những nội dung cần tiếp tục được nghiên cứu trong Đề án.

Hạ tầng hàng hải quyết định khả năng triển khai các dự án năng lượng

Ông Ngô Mạnh An, Phó Giám đốc Trung tâm Tư vấn Công trình Cảng - Đường thủy (PEC), Công ty cổ phần Tư vấn Thiết kế Cảng - Kỹ thuật biển (Portcoast) nhận định, hạ tầng hàng hải là điều kiện cần đối với Trung tâm công nghiệp - năng lượng ven biển. Hầu hết nguyên liệu, sản phẩm và cấu kiện năng lượng đều đi qua cảng; quy mô dự án phụ thuộc vào luồng tàu, khu nước và quỹ đất sau cảng.

Ông Ngô Mạnh An, Phó Giám đốc Trung tâm Tư vấn Công trình Cảng - Đường thủy (PEC), Công ty cổ phần Tư vấn Thiết kế Cảng - Kỹ thuật biển (Portcoast) nhận định, hạ tầng hàng hải là điều kiện cần đối với Trung tâm công nghiệp - năng lượng ven biển.

Portcoast đánh giá Cái Mép - Thị Vải - Gành Rái có lợi thế về luồng tàu, quỹ đất, mặt nước và hệ sinh thái dầu khí - cơ khí biển. Tuyến luồng chính Vũng Tàu - Thị Vải có thể tiếp nhận tàu đến 250.000 tấn. Trong khi đó, luồng sông Dinh tiếp cận Sao Mai - Bến Đình mới đáp ứng tàu khoảng 10.000 tấn, hạn chế việc vận chuyển cấu kiện lớn.

Portcoast đưa ra phương án nâng cấp luồng sông Dinh để tiếp nhận tàu khoảng 70.000 tấn. Doanh nghiệp cho rằng, hạng mục này nên được xem xét trong kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030, đồng thời xác định rõ chức năng các bến năng lượng trong quy hoạch cảng biển.

Theo Portcoast, Nhà nước đầu tư hoặc dẫn dắt luồng tàu, giao thông kết nối và hạ tầng dùng chung; doanh nghiệp đầu tư bến cảng, nhà xưởng, thiết bị và vận hành. Sự phân vai này giúp hạ tầng phục vụ đồng thời nhiều dự án, nâng cao hiệu quả đầu tư dài hạn.

Bảo đảm năng lượng cho không gian phát triển mới

Ông Bùi Tá Hoàng Vũ, Giám đốc Sở Công Thương TP HCM cho biết, buổi tọa đàm là hoạt động đầu tiên khởi động quá trình xây dựng Đề án Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia tại TP HCM. Các ý kiến tại tọa đàm đã góp phần khẳng định tính cấp thiết của Đề án trong bối cảnh nhu cầu năng lượng, đặc biệt là năng lượng sạch, gia tăng nhanh cùng làn sóng đầu tư mới.

Ông Bùi Tá Hoàng Vũ, Giám đốc Sở Công Thương TP HCM nhấn mạnh tính cấp thiết của Đề án trong bối cảnh nhu cầu năng lượng, đặc biệt là năng lượng sạch, gia tăng nhanh cùng làn sóng đầu tư mới.

Theo ông Bùi Tá Hoàng Vũ, không gian phát triển mới giúp TP HCM kết nối thế mạnh tài chính, dịch vụ và nguồn nhân lực của khu vực trung tâm với công nghiệp tại Bình Dương, kinh tế biển và năng lượng tại khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu. Thành phố có nền tảng hạ tầng, công nghiệp và dịch vụ tương đối mạnh để phát triển Trung tâm, đồng thời hướng tới cung ứng sản phẩm, dịch vụ năng lượng cho thị trường khu vực.

Giám đốc Sở Công Thương TP HCM lưu ý Đề án đang ở bước khởi động. Những định hướng và đề xuất tại tọa đàm cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định. Sở Công Thương sẽ tiếp thu các ý kiến, duy trì các kênh góp ý và tổ chức thêm những tọa đàm, hội thảo chuyên sâu để hoàn thiện Đề án./.