Dư địa tiết kiệm năng lượng còn rất lớn

Khi nhu cầu năng lượng không ngừng tăng cao cùng tốc độ phát triển của nền kinh tế, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả ngày càng khẳng định vai trò là giải pháp chiến lược để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Không chỉ góp phần giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới, giải pháp này còn tạo ra những giá trị bền vững về kinh tế, môi trường và xã hội.

Trao đổi tại diễn đàn “Tiết kiệm năng lượng cần sự chung tay của toàn xã hội” sáng ngày 16/6, ông Hoàng Việt Dũng - Phó Trưởng phòng Phòng Hiệu quả năng lượng và Chuyển đổi xanh, Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) cho rằng, biến đổi khí hậu hiện nay không còn là một vấn đề môi trường đơn thuần mà đã trở thành một trong những thách thức lớn đối với an ninh năng lượng của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như El Nino, hạn hán kéo dài, bão, mưa lũ bất thường hay nước biển dâng đang tác động ngày càng sâu sắc đến cả ba trụ cột của an ninh năng lượng, bao gồm khả năng bảo đảm nguồn cung năng lượng, tính bền vững của hệ thống năng lượng và chi phí năng lượng đối với nền kinh tế.

Trước tiên, biến đổi khí hậu có tác động trực tiếp đến cơ sở hạ tầng năng lượng quốc gia. Các hiện tượng như bão lớn, lũ quét, sạt lở đất, ngập lụt hay xâm nhập mặn có thể gây hư hỏng các nhà máy điện, đường dây truyền tải, trạm biến áp, kho nhiên liệu và hệ thống logistics năng lượng. Khi các mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng năng lượng bị gián đoạn, nguy cơ mất an ninh năng lượng không chỉ diễn ra ở quy mô địa phương mà có thể ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế.

Đối với ngành điện, các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất và cường độ ngày càng lớn khiến việc vận hành hệ thống điện trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi phải duy trì dự phòng công suất cao hơn và phát sinh thêm nhiều chi phí cho hệ thống. Hiện tượng El Nino thường gây nắng nóng gay gắt, hạn hán kéo dài và lượng mưa giảm mạnh. Điều này khiến giảm mực nước tại các hồ thủy điện lớn (đặc biệt là ở miền Bắc và miền Trung) và làm giảm mạnh công suất phát điện của các nhà máy thủy điện gây áp lực lên hệ thống truyền tải và các nguồn điện khác.

"Có thể nói, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng đồng thời cả rủi ro về nguồn cung, rủi ro về hạ tầng và rủi ro về chi phí năng lượng", ông Hoàng Việt Dũng nhấn mạnh.

Trước áp lực cung - cầu căng thẳng, ông Hoàng Việt Dũng nhấn mạnh, tiết kiệm năng lượng được xem là “nguồn năng lượng đầu tiên” bởi đây là giải pháp có chi phí thấp, hiệu quả nhanh và mang lại đồng thời lợi ích kinh tế, môi trường và xã hội. “Tiết kiệm năng lượng không phải là cắt giảm tiêu dùng một cách cơ học mà là sử dụng năng lượng thông minh và hiệu quả hơn. Đây là giải pháp bền vững giúp Việt Nam vừa phát triển kinh tế vừa bảo đảm an ninh năng lượng trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng”, ông Dũng khẳng định.

Giải pháp bảo đảm cung ứng điện bền vững

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam (VECEA), phân tích: Để tạo ra hiệu quả tương đương 1 MW công suất thông qua tiết kiệm năng lượng chỉ cần khoảng 1/4 chi phí so với đầu tư xây dựng mới 1 MW nguồn phát điện.

Hiện nay, tiềm năng tiết kiệm năng lượng của Việt Nam còn rất lớn. Lĩnh vực công nghiệp, khu vực chiếm trên 50% tổng tiêu thụ năng lượng vẫn còn dư địa tiết kiệm từ 10-20% nếu áp dụng đồng bộ các giải pháp công nghệ và quản lý. Bên cạnh đó, lĩnh vực công trình xây dựng cũng được đánh giá có tiềm năng rất lớn. Các khách sạn, tòa nhà văn phòng, trung tâm thương mại, nhà ga, sân bay và nhiều công trình công cộng khác đều có khả năng cắt giảm đáng kể mức tiêu thụ điện thông qua cải tiến thiết kế kiến trúc, tối ưu hệ thống điều hòa không khí, chiếu sáng, quản lý vận hành và ứng dụng các thiết bị hiệu suất cao. Theo nhiều nghiên cứu, riêng tiềm năng tiết kiệm điện trong nhóm công trình này có thể đạt khoảng 35-40%.

Đồng tình với quan điểm coi tiết kiệm năng lượng là một “nguồn năng lượng đầu tiên” hay một “nguồn điện ảo”, ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam (VECEA) cho rằng, cách tiếp cận này ngày càng trở nên cần thiết khi việc phát triển các nguồn điện mới đang đối mặt với nhiều thách thức.

Ông Phạm Viết Thạch cho rằng, tiết kiệm điện không chỉ giúp giảm chi phí cho khách hàng và người sử dụng mà còn mang lại lợi ích lâu dài cho toàn xã hội thông qua việc sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch và góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững, giảm phát thải khí nhà kính.

Ở góc độ vận hành hệ thống điện, tiết kiệm điện và quản lý nhu cầu phụ tải có vai trò đặc biệt quan trọng. Chỉ cần một bộ phận khách hàng thay đổi thói quen sử dụng điện, nhất là trong các khung giờ cao điểm hoặc những đợt nắng nóng kéo dài, kết hợp với sự tham gia của các doanh nghiệp trong các chương trình điều chỉnh phụ tải, cũng có thể góp phần giảm đáng kể áp lực lên hệ thống điện quốc gia.

Hoạt động sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả tại Việt Nam đã được triển khai bài bản từ khi Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được ban hành năm 2010. Đến năm 2025, Quốc hội tiếp tục thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của luật nhằm tạo thêm động lực và cơ sở pháp lý cho các chương trình tiết kiệm năng lượng trong giai đoạn mới.

Đánh giá kết quả thực hiện, ông Nguyễn Đình Hiệp cho biết, Việt Nam đã hoàn thành các mục tiêu tiết kiệm năng lượng trong các chương trình quốc gia theo từng giai đoạn. Tuy nhiên, tiềm năng tiết kiệm vẫn còn rất lớn. Trong lĩnh vực công nghiệp, tùy theo từng ngành nghề, khả năng tiết kiệm năng lượng có thể đạt từ 10 - 15%, thậm chí vượt 20% nếu áp dụng đồng bộ các giải pháp công nghệ và quản lý tiên tiến.

Đối với lĩnh vực xây dựng, dư địa tiết kiệm còn cao hơn. Các khách sạn, tòa nhà văn phòng, trung tâm thương mại, sân bay, nhà ga và nhiều công trình công cộng khác có thể cắt giảm đáng kể mức tiêu thụ điện thông qua việc tối ưu thiết kế kiến trúc, hệ thống điều hòa không khí, chiếu sáng và quản lý vận hành. Theo nhiều nghiên cứu, tiềm năng tiết kiệm điện trong nhóm công trình này có thể đạt khoảng 35 - 40%.

Các chuyên gia đánh giá, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả không chỉ là giải pháp ứng phó trước áp lực cung ứng điện trong ngắn hạn mà còn là một trong những trụ cột quan trọng để bảo đảm an ninh năng lượng, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh trong dài hạn.