Thu hút FDI tăng, nhưng hiệu ứng lan tỏa còn hạn chế

Kết quả thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) 5 tháng đầu năm 2026 tiếp tục cho thấy, Việt Nam là điểm đến hấp dẫn của các nhà đầu tư quốc tế. Theo số liệu của Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính), tổng vốn FDI đăng ký vào Việt Nam trong 5 tháng đầu năm đạt 24,81 tỷ USD, tăng 34,9% so với cùng kỳ năm trước. Vốn FDI thực hiện ước đạt 9,75 tỷ USD, tăng 9,6% và là mức cao nhất của 5 tháng đầu năm trong vòng 5 năm trở lại đây.

Có thể nói, sau gần 40 năm đổi mới và thu hút FDI kể từ khi Luật Đầu tư nước ngoài ban hành tại Việt Nam vào tháng 12/1987, khu vực FDI đã trở thành một cấu phần quan trọng của nền kinh tế. Không chỉ đóng góp lớn vào tăng trưởng, xuất khẩu, thu ngân sách nhà nước, khu vực này còn góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nhiều tập đoàn đa quốc gia như Samsung, Canon, NVIDIA, Honda, Apple, Google, Qualcomm, Amkor, Meta… đã lựa chọn Việt Nam làm cứ điểm sản xuất quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong đó, sự hiện diện của các doanh nghiệp công nghệ lớn đã giúp Việt Nam từng bước khẳng định vị thế trong lĩnh vực điện tử, công nghệ cao và sản xuất công nghiệp.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, hiệu quả lan tỏa của khu vực FDI đối với nền kinh tế trong nước vẫn chưa đạt như kỳ vọng. Phát biểu tại Hội thảo “Chuyển đổi mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số” do Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) tổ chức mới đây, ông Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng ban Chính sách, chiến lược Trung ương thẳng thắn chỉ ra rằng, liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước còn yếu; tỷ lệ nội địa hóa thấp; năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế; hàm lượng công nghệ, nghiên cứu và phát triển trong nhiều dự án chưa cao.

Trước đó, tại Diễn đàn Kết nối FDI, ông Hồ Sỹ Hùng - Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, một trong những hạn chế lớn trong thu hút FDI hiện nay là mức độ liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước chưa tương xứng với tiềm năng. Tỷ lệ nội địa hóa trong nhiều ngành vẫn thấp, số lượng doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi giá trị với vai trò nhà cung ứng cấp 1 còn hạn chế.

Điều đó cho thấy, sau nhiều năm thu hút FDI, Việt Nam vẫn đang đối mặt với bài toán khó, đó là làm thế nào để dòng vốn ngoại không chỉ mang lại tăng trưởng về vốn, xuất khẩu hay việc làm, mà còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ về công nghệ, năng suất và năng lực cạnh tranh cho khu vực doanh nghiệp trong nước. Để giải quyết bài toán này, các chuyên gia cho rằng, không thể tiếp tục kỳ vọng hay kêu gọi doanh nghiệp FDI tự nguyện chuyển giao công nghệ như một nghĩa vụ bắt buộc. Đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh thu hút FDI toàn cầu đang trở nên gay gắt.

Muốn có công nghệ phải chủ động lớn mạnh

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới, yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng đang trở nên cấp thiết. Theo đó, tăng trưởng dựa vào khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng. Muốn làm được điều đó, Việt Nam không chỉ trông chờ vào nguồn lực từ bên ngoài mà phải nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế, đó là khu vực doanh nghiệp trong nước.

Tuy nhiên, để nâng cao năng lực nội sinh của doanh nghiệp, ông Nguyễn Đức Hiển cho rằng, “không thể ngồi chờ doanh nghiệp FDI chuyển giao công nghệ”. Bởi thực tế, Việt Nam không thể áp dụng các biện pháp mang tính áp đặt đối với nhà đầu tư nước ngoài, mà cần phải tập trung xây dựng được một khu vực doanh nghiệp trong nước đủ mạnh để doanh nghiệp FDI có nhu cầu hợp tác, liên kết và cùng phát triển.

Cùng quan điểm, ông Hồ Sỹ Hùng cho rằng, Việt Nam cần nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế thông qua chiến lược phát triển doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, công nghệ và quản trị. Doanh nghiệp Việt Nam cũng cần chuyển từ tư duy “tham gia” sang “nâng cao vị thế” trong chuỗi giá trị, từng bước làm chủ công nghệ, tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng cao như thiết kế, nghiên cứu - phát triển và đổi mới sáng tạo.

Để hoàn thiện cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ, ông Nguyễn Đức Hiển cho rằng, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa ban hành năm 2017 đang được sửa đổi theo hướng phù hợp hơn với yêu cầu phát triển mới. Trọng tâm là tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Qua đó, nâng cao năng suất, khả năng tham gia chuỗi cung ứng và năng lực cạnh tranh.

Bên cạnh đó, việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ, hoàn thiện hạ tầng số, logistics và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cũng được xem là những điều kiện nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao khả năng hấp thụ công nghệ từ khu vực FDI.

Đặc biệt, theo đại diện Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, hiện các cơ quan chức năng đang nghiên cứu, trình Bộ Chính trị ban hành một nghị quyết riêng về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài trong giai đoạn mới. Theo đó, định hướng chiến lược hợp tác đầu tư nước ngoài thời gian tới sẽ tập trung thu hút FDI có chọn lọc, lấy chất lượng, hiệu quả và tính lan tỏa làm trọng tâm. Cùng đó, ưu tiên các dự án công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D), bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, kinh tế số, năng lượng tái tạo và kinh tế xanh.

Đặc biệt, chính sách thu hút FDI sẽ được đổi mới theo hướng chuyển từ ưu đãi thuế sang các hình thức hỗ trợ khác. Bên cạnh đó, chú trọng thúc đẩy chuyển giao công nghệ, tăng cường liên kết giữa khu vực FDI với khu vực trong nước; ưu tiên các dự án có cam kết về đổi mới sáng tạo, nghiên cứu phát triển, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Có thể nói, bài toán chuyển giao công nghệ không đơn thuần nằm ở thiện chí của doanh nghiệp FDI, mà điều quan trọng là Việt Nam phải tạo dựng được một hệ sinh thái doanh nghiệp nội địa đủ mạnh, đủ năng lực và đủ sức hấp thụ công nghệ. Khi đó, liên kết giữa hai khu vực sẽ trở thành nhu cầu tự nhiên của thị trường và hiệu ứng lan tỏa từ FDI mới thực sự phát huy hiệu quả.

Theo số công bố đến hết tháng 5/2026, Việt Nam có khoảng 46.500 dự án FDI còn hiệu lực với tổng vốn đăng ký khoảng 550 tỷ USD từ hơn 150 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Riêng 5 tháng đầu năm 2026, vốn FDI đăng ký đạt 24,81 tỷ USD, tăng 34,9%; vốn thực hiện đạt 9,75 tỷ USD, tăng 9,6% và là mức cao nhất trong 5 năm gần đây.