Ngay khi đợt 1 kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI vừa kết thúc, giữa tháng 4, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đã lên kế hoạch cho cuộc khảo sát thực tế về an toàn thực phẩm để phục vụ công tác thẩm tra Luật An toàn thực phẩm sửa đổi, theo đúng chỉ đạo của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tại phiên họp thứ 56 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Theo kế hoạch, Ủy ban tổ chức 5 Tổ công tác đi khảo sát thực tế ở Lạng Sơn, Bắc Ninh, Hà Nội và tập trung vào các “điểm nóng” như cửa khẩu, đầu mối thực phẩm; siêu thị, trung tâm thương mại có kinh doanh thực phẩm tươi sống; bếp ăn tập thể tại một số khu công nghiệp/chế xuất; trường mầm non, tiểu học…

Tổ công tác số 1 do Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải làm Tổ trưởng; Tổ số 2 do Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Phương Tuấn làm Tổ trưởng; Tổ số 3 do Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thị Mai Phương làm Tổ trưởng; Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Tạ Văn Hạ làm Tổ trưởng Tổ 4 và Tổ 5 do Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Trần Thị Nhị Hà làm Tổ trưởng.

Thay vì đến những địa điểm khảo sát đã được địa phương lựa chọn, hầu hết các tổ công tác đều khảo sát, kiểm tra ngẫu nhiên ở nhiều siêu thị, khu chợ dân sinh và bếp ăn khu công nghiệp hoặc trường học…

Kiểm tra tại cửa khẩu Hữu Nghị, Tổ công tác đánh giá quá trình tiếp nhận và thông quan vẫn còn lỗ hổng, ví dụ thực phẩm tươi sống nhập vào cửa khẩu nhưng không được kiểm dịch ngay tại đó do điều kiện nhân lực, năng lực, cơ sở vật chất có hạn. Số thực phẩm này phải chuyển về Hà Nội và một số địa phương khác để kiểm dịch, song rất có thể trong quá trình đó, các sản phẩm chưa được kiểm dịch đã được tiêu thụ trên thị trường. Lỗ hổng này được chỉ ra nhưng chưa có giải pháp khắc phục.

11h trưa một ngày giữa tháng 4, Tổ công tác do Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải làm Tổ trưởng trên đường trở về từ cửa khẩu Hữu Nghị đã bất ngờ rẽ vào một con đường nhỏ dẫn tới trường Tiểu học Đồng Đăng - một ngôi trường vùng biên - vốn không có trong kế hoạch kiểm tra.

Điểm đầu tiên đoàn đến khi vào trường là bếp ăn - nơi đang chuẩn bị hàng nghìn suất ăn cho các học sinh tiểu học.

Khi được hỏi về quy trình kiểm tra nguồn gốc thực phẩm, các nhân viên nấu ăn tại đây đều chung câu trả lời “bằng mắt, bằng cảm quan”, tức là thấy thực phẩm tươi đồng nghĩa cho rằng đó là những thực phẩm an toàn.

Dù các quy định về sổ giao nhận thực phẩm, sổ kiểm thực 3 bước và việc lưu mẫu thức ăn sống - chín đều đủ, song việc thực hiện, theo Tổ trưởng Nguyễn Thanh Hải, lại chưa nghiêm. Điển hình, sổ giao nhận thực phẩm không có chữ ký xác nhận của bên giao hàng, sổ kiểm thực 3 bước chưa đầy đủ thông tin, việc lưu mẫu thức ăn chưa đảm bảo tính niêm phong chặt chẽ…

Khi thành viên tổ công tác hỏi các mẫu thực phẩm có khi nào được xét nghiệm nhanh để kiểm tra chất lượng không, nhân viên nấu ăn trả lời việc kiểm tra này hầu như không có.

Mẫu thức ăn được lưu trong tủ lạnh nhưng không có khóa, nên nếu xảy ra sự cố, các mẫu này có thể bị thay thế ngay lập tức. Kiểm tra hợp đồng với cơ sở cung cấp thực phẩm cho bếp ăn nhà trường thì có, song khâu hậu kiểm lại bị bỏ ngỏ…

Đó là những bất cập, lỗ hổng trong quản lý, cung cấp thực phẩm cho bếp ăn trường học được Tổ công tác chỉ ra và yêu cầu nhà trường sớm có biện pháp khắc phục.

Đến bếp ăn của Trường Mầm non Hoa Đào cách đó không xa, sau một hồi kiểm tra và nắm bắt thông tin, Tổ công tác chỉ ra bất cập khi nhà trường chỉ ký hợp đồng với hộ kinh doanh cung cấp thực phẩm của bà Nguyễn Thị Cúc (ở phường Kỳ Lừa, tỉnh Lạng Sơn), nhưng khi hỏi lãnh đạo nhà trường có biết nguồn gốc thực phẩm bà Cúc cung cấp cho bếp ăn trường mầm non từ đâu không, thì câu trả lời là “không”.

Hợp đồng ghi rõ “Toàn bộ thực phẩm sống được giao phải có tem, nhãn chứng từ chứng minh nguồn gốc xuất xứ?”. Đại biểu Quốc hội Nguyễn Ngọc Sơn, thành viên Tổ công tác, hỏi những yêu cầu này có được đáp ứng không, thì đại diện nhà trường ấp úng giải thích và cho biết “sẽ xem xét lại”.

Qua những thông tin này, Tổ công tác đánh giá việc quản lý nguồn gốc thực phẩm đưa vào bếp ăn trường học đang bị buông lỏng theo hướng phó thác cho cơ sở cung cấp thực phẩm mà không có hậu kiểm.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đánh giá qua khảo sát, quy trình về đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và cung cấp suất ăn cho trường học còn nhiều lỗ hổng.

Hầu hết việc kiểm thực đều do nhân viên nhà bếp tự đánh giá và không có hậu kiểm, trong suốt thời gian dài cũng không có công tác kiểm tra về việc này. Trong khi đó, các nhà cung cấp thực phẩm chỉ có cam kết cá nhân về việc đảm bảo nguồn, không đảm bảo về tem, nhãn mác để truy xuất nguồn gốc thực phẩm theo quy định.

“Đây là kẽ hở rất lớn, nặng về tiền kiểm nhưng hậu kiểm bị buông lỏng hoàn toàn”, bà Hải nhấn mạnh.

So sánh việc quản lý an toàn thực phẩm của Việt Nam với các nước tiên tiến, bà Hải cho biết chúng ta mới đang dừng ở mức quy định cơ bản, thực thi còn hạn chế, trong khi các nước đã chủ động phòng ngừa rủi ro và có luật chuyên biệt về vấn đề này.

Thời gian tới, bà cho biết Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường sẽ mạnh mẽ đề xuất ý tưởng phù hợp thực tiễn, mang tính khoa học, tiến bộ.

Nếu như công tác kiểm tra ở bếp ăn trường học phát hiện nhiều lỗ hổng, thì việc khảo sát, kiểm tra về an toàn thực phẩm tại các chợ dân sinh cũng làm dấy lên một nỗi lo khác.

Vừa bước vào cổng chợ Hà Vị (P. Trần Nguyễn Hãn, TP Bắc Giang cũ, nay là tỉnh Bắc Ninh), ngay trước mắt Tổ công tác là các sạp hàng bán thịt lợn, thịt bò đang bày lẫn cả thịt sống và chín.

Tới hàng thịt bò của bà Nguyễn Thị Mùi, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải ngay lập tức chỉ ra vi phạm khi thịt sống và chín để ngay cạnh nhau. Nữ tiểu thương giải thích do đồ chín không ăn ngay mà về vẫn phải nấu lại, song về nguyên tắc, việc để thực phẩm chín và sống cạnh nhau là không đúng.

Chủ quầy bán thịt bò Nguyễn Thị Mùi cho biết mỗi ngày chỉ bán rất ít, chỉ vài kg thịt, song khi Tổ công tác yêu cầu mở tủ cấp đông để kiểm tra thì thấy lượng thịt tồn lại do chưa bán hết trong tủ còn rất nhiều, lớn gấp mấy lần số hàng tươi đang được bày bán, trong đó nhiều miếng thịt đã “đổi màu”. Chủ cơ sở kinh doanh nói số thịt này sẽ được bán “phế phẩm” cho những người mua về cho chó, mèo ăn chứ “tuyệt đối không bán cho người”.

Tổ kiểm tra ngay lập tức yêu cầu lấy mẫu thịt trong tủ này về để kiểm tra.

Bên cạnh đó là một hộ kinh doanh bán thịt lợn. Dù không có giấy kiểm dịch nhưng chủ cửa hàng tự tin trả lời “bao nhiêu năm bán hàng, thịt tươi hay không tươi chỉ cần nhìn là biết”.

Khi được Tổ công tác hỏi về nguồn gốc và chất lượng thực phẩm tươi sống, cả người bán người mua đều tự tin chia sẻ kinh nghiệm chọn thịt ngon và người bán còn khẳng định “thịt an toàn tuyệt đối”, “nhìn là biết luôn”. “Tôi đã bán hàng 35 năm, từ khi bán hàng chưa có khách nào phản ánh thịt không ngon hay ăn vào bị đau bụng”, người này khẳng định.

Chỉ ít phút sau đó, các gian hàng bên cạnh khi thấy có đoàn kiểm tra, thậm chí người bán bỏ cả điện thoại ở sạp hàng rồi “biến mất”, cả hàng thịt và rau, người bán hàng đều “né” rất nhanh.

Giám đốc Ban quản lý chợ Hà Vị Nguyễn Mạnh Hùng cho biết cả chợ có 119 hộ kinh doanh, trong đó có 15 hộ kinh doanh hàng tươi sống và tất cả đều được cấp giấy phép kinh doanh.

Với vi phạm hầu hết hộ kinh doanh mua bán thịt nhưng không có hóa đơn, chứng từ, ông Hùng thừa nhận các tiểu thương mua lẻ, kể cả 10kg hay 100kg, cũng không có giấy tờ, chỉ phía lò mổ cung cấp thịt có đầy đủ giấy tờ.

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, thực trạng đáng lo là cả người bán và người tiêu dùng đều “mua bán bằng kinh nghiệm và niềm tin”. Người mua hàng cũng bằng cảm quan và mua bằng niềm tin.

Bà Nguyễn Thanh Hải đề nghị Ban quản lý chợ tuyên truyền cho bà con về việc nhập hàng, nhất là thực phẩm tươi sống, phải có hóa đơn, biên lai nhập hàng và giấy chứng nhận an toàn thực phẩm, vì thực tế kiểm tra cho thấy các tiểu thương rất coi thường quy định về an toàn thực phẩm.Công ty TNHH Joli đóng trên địa bàn phường Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, là đơn vị chuyên cung cấp suất ăn công nghiệp và thực phẩm.

Khi Tổ công tác của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đến kiểm tra đột xuất, hàng nghìn suất ăn do công ty sản xuất đang được vận chuyển ra xe để đưa đến các điểm tiêu thụ là công ty, khu công nghiệp trên địa bàn.

Giám đốc Công ty Trần Thị Thanh Loan cho biết công ty mỗi ngày cung cấp suất ăn cho khoảng hơn 4.000 người, song qua kiểm tra các quy trình, Tổ công tác đánh giá việc nhập thực phẩm, hoàn thiện giấy tờ sổ sách liên quan cũng như lưu mẫu thức ăn tại đây, đều chưa đảm bảo yêu cầu.Tại Hà Nội, Tổ công tác khảo sát tại chợ đầu mối Minh Khai (Cầu Diễn, Hà Nội) từ 3h sáng. Với diện tích 3,6ha, chợ được chia làm 3 khu chính với rất nhiều mặt hàng thực phẩm tươi sống đa dạng như rau củ, hoa quả, thịt, hải sản…

Với mặt hàng thực phẩm như rau củ, hầu hết đều là “mua bán trao tay” mà không có bất cứ giấy tờ gì, hoặc nếu có cũng chỉ mang tính chất đối phó. Điển hình như có cơ sở kinh doanh nhập 12 mặt hàng nhưng trong sổ chỉ ghi duy nhất thông tin 1 mặt hàng. Có hộ kinh doanh thậm chí khi được đoàn kiểm tra yêu cầu, đã đưa ra quyển số trống trơn không có bất cứ thông tin gì.

Đây là lỗ hổng rất lớn, bởi theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải, khi xảy ra sự cố, sẽ không thể truy xuất được nguồn gốc thực phẩm cũng như làm rõ trách nhiệm các tổ chức, cá nhân liên quan. Những bất cập tương tự cũng được phát hiện tại chợ đầu mối hoa quả Long Biên, khu phố ẩm thực Tống Duy Tân hay một hàng bia hơi nổi tiếng trên phố Đường Thành (Hoàn Kiếm, Hà Nội).

Một thực tế chung được Tổ công tác chỉ ra là cả người tiêu dùng và chủ các cơ sở kinh doanh thực phẩm đều chưa chú trọng về nguồn gốc sản phẩm cũng như các quy trình đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Trong khi đó, công tác hậu kiểm từ phía cơ quan quản lý đang bị bỏ ngỏ, chỉ khi xảy ra sự cố mới ngồi lại rà soát, kiểm điểm tìm lỗ hổng.

Và điều được các Tổ công tác tập trung hướng đến là khắc phục tình trạng “mất bò mới lo làm chuồng”, chủ động bịt những lỗ hổng trong kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm, mà công việc đầu tiên cần bắt đầu, là sửa đổi và bổ sung chính sách pháp luật.

Theo Dân trí