Trong báo cáo Industrial Policy for Development: Approaches in the 21st Century (tạm dịch “Chính sách công nghiệp vì sự phát triển: Các phương tiếp cận trong thế kỷ 21”) công bố năm 2026, các tác giả Ana Margarida Fernandes và Tristan Reed phân tích các công cụ chính sách dựa trên bằng chứng từ hơn 60 nền kinh tế. Nghiên cứu tiếp cận chính sách công nghiệp như những hành động của Nhà nước nhằm thúc đẩy các hoạt động kinh doanh có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển.

Mười lăm công cụ được phân thành ba nhóm theo cơ chế tác động.

Nhóm cung cấp đầu vào công gồm khu công nghiệp, phát triển kỹ năng, hỗ trợ tiếp cận thị trường và hạ tầng chất lượng. Các công cụ này hướng tới giải quyết những thiếu hụt về điều kiện sản xuất, thông tin và năng lực mà thị trường chưa cung cấp đầy đủ.

Nhóm khuyến khích thị trường gồm chín công cụ: trợ cấp sản xuất; trợ cấp đổi mới sáng tạo có mục tiêu; cấm xuất khẩu nguyên liệu; mua sắm công; thuế nhập khẩu hoặc hạn ngạch; trợ cấp xuất khẩu; chuyển giao công nghệ đổi lấy tiếp cận thị trường; yêu cầu tỷ lệ nội địa hóa; và trợ cấp cầu tiêu dùng.

Nhóm can thiệp kinh tế vĩ mô gồm phá giá tiền tệ để cạnh tranh và tín dụng thuế cho nghiên cứu, phát triển (R&D). Đây là cách phân loại phục vụ đánh giá cơ chế, chi phí và điều kiện sử dụng từng công cụ.

Ngân hàng thế giới đề xuất ưu tiên giải quyết những đầu vào công còn thiếu, đồng thời củng cố các nền tảng về thể chế, nhân lực, hạ tầng và ổn định kinh tế vĩ mô. Chẳng hạn, đào tạo gắn với nhu cầu doanh nghiệp giúp khắc phục tình trạng đầu tư chưa đủ cho kỹ năng. Hạ tầng chất lượng, bao gồm năng lực tiêu chuẩn, đo lường, thử nghiệm và chứng nhận, giúp giảm trở ngại trong việc xác định chất lượng sản phẩm và tiếp cận thị trường.

Theo báo cáo, khả năng sử dụng công cụ phụ thuộc vào ba đặc điểm: năng lực của bộ máy nhà nước, quy mô thị trường và dư địa tài khóa. Trong đó, năng lực thực thi thể hiện ở khả năng nhận diện vướng mắc, phối hợp và tương tác với doanh nghiệp; quy mô thị trường ảnh hưởng đến khả năng đạt hiệu quả sản xuất theo quy mô; còn dư địa tài khóa quyết định khả năng chi trả mà vẫn bảo đảm các nhiệm vụ chi thiết yếu.

Với trợ cấp sản xuất và hỗ trợ đổi mới sáng tạo có mục tiêu, Ngân hàng thế giới ghi nhận khả năng thúc đẩy học hỏi trong sản xuất, tiếp nhận hoặc phát triển công nghệ. Tuy nhiên, các công cụ này đòi hỏi nguồn lực và năng lực giám sát tương xứng. Thiết kế hỗ trợ cần xác định rõ hoạt động được khuyến khích, căn cứ tính hỗ trợ và kết quả có thể kiểm chứng, đồng thời duy trì cạnh tranh giữa các doanh nghiệp.

Báo cáo cũng lưu ý chi phí của những biện pháp can thiệp gián tiếp vào thị trường. Thuế nhập khẩu có thể hỗ trợ nhà sản xuất trong nước nhưng làm tăng giá đối với người mua và doanh nghiệp sử dụng đầu vào. Các công cụ khác có thể phát sinh chi phí ngân sách, tác động tới cạnh tranh hoặc rủi ro phản ứng từ đối tác thương mại. Vì vậy, việc lựa chọn cần dựa trên đánh giá lợi ích, chi phí và các ràng buộc quốc tế.

Một yêu cầu xuyên suốt là thiết kế cơ chế đánh giá, điều chỉnh và chấm dứt hỗ trợ. Theo World Bank, rút hỗ trợ quá sớm có thể làm gián đoạn quá trình học hỏi, trong khi duy trì quá lâu dễ tạo sự lệ thuộc. Việc gia hạn cần dựa trên bằng chứng cải thiện năng suất và triển vọng cạnh tranh của hoạt động được hỗ trợ. Điều này đặt ra yêu cầu thu thập dữ liệu, công khai kết quả và nâng trách nhiệm giải trình của cơ quan thực thi.

Từ khung phân tích này, có thể gợi mở một hướng tiếp cận cho việc nghiên cứu, hoàn thiện pháp luật về phát triển công nghiệp tại Việt Nam. Mỗi cơ chế dự kiến xây dựng cần làm rõ điểm nghẽn sẽ xử lý, đối tượng áp dụng, nguồn lực thực hiện và kết quả cần đạt. Đào tạo kỹ năng, nâng năng lực thử nghiệm, kiểm định và hỗ trợ ứng dụng công nghệ có thể được xem xét theo yêu cầu của từng ngành.

Quá trình thể chế hóa các công cụ cần chú trọng sự thống nhất với quy định về đầu tư, tài chính, khoa học và công nghệ, mua sắm công. Tiêu chí lựa chọn đối tượng, thời hạn hỗ trợ và cơ chế đánh giá cần được tính đến ngay khi xây dựng chính sách. Cách tiếp cận này có thể giúp hình thành khuôn khổ pháp lý rõ ràng, hướng nguồn lực vào nâng năng suất và năng lực làm chủ công nghệ của doanh nghiệp công nghiệp.

T.T.H.G