Theo Quyết định số 929/QĐ -TTg ngày 25/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026 - 2035, đến năm 2030, một số ngành công nghiệp chủ lực được đặt mục tiêu đạt tỷ lệ nội địa hóa bình quân từ 40 - 45%, đồng thời đưa chỉ số năng lực cạnh tranh công nghiệp của Việt Nam vào nhóm 3 nước dẫn đầu ASEAN. Cụ thể, Chiến lược đặt mục tiêu tỷ lệ nội địa hóa đến năm 2030 đạt từ 25 - 30% đối với ngành điện tử, 40% đối với cơ khí chế tạo, từ 22 - 30% đối với ô tô…Tầm nhìn đến năm 2035, các mục tiêu tiếp tục được nâng lên, trong đó ngành điện tử hướng tới tỷ lệ nội địa hóa từ 35 - 40%, cơ khí chế tạo đạt 50%, ô tô từ 32- 40%...

Khoảng cách từ mục tiêu đến năng lực thực tế, đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với năng lực của doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ. Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Hoàng Minh Đức - Trưởng Ban Kỹ thuật, Nghiên cứu phát triển, Tổng Công ty Máy động lực và Máy nông nghiệp Việt Nam (VEAM) trong khuôn khổ tọa đàm "Phát triển công nghiệp hỗ trợ: Tạo nền tảng cho công nghiệp Việt Nam" tổ chức ngày 6/10.

Bốn “điểm nghẽn” trong phát triển công nghiệp hỗ trợ

- Mục tiêu nội địa hóa ngày càng cao, trong khi linh kiện, phụ tùng nhập khẩu tiếp tục tạo sức ép cạnh tranh lớn. Từ thực tiễn của VEAM, theo ông, đâu là những điểm nghẽn chính cần tháo gỡ để doanh nghiệp nâng năng lực sản xuất và làm chủ công nghệ?

Ông Hoàng Minh Đức: Công nghiệp hỗ trợ là một trong những trụ cột kinh doanh cốt lõi của VEAM, duy trì 50 - 56% doanh thu sản xuất công nghiệp. Năm 2025 đạt 2.327 tỷ đồng, chiếm 55%; 6 tháng đầu năm 2026 đạt 1.386 tỷ đồng, chiếm 55%. Trong 9 tháng năm 2026, doanh thu hoạt động công nghiệp hợp nhất đạt 3.757,4 tỷ đồng, tăng 22% so với cùng kỳ, trong đó nhóm sản phẩm công nghiệp hỗ trợ tiếp tục dẫn dắt tăng trưởng.

Tuy nhiên, doanh nghiệp đang chịu sức ép lớn từ linh kiện, phụ tùng giá rẻ nhập khẩu, đặc biệt từ Trung Quốc và Ấn Độ. Chúng tôi nhận diện bốn điểm nghẽn.

Thứ nhất, phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu. Khoảng 80 - 90% thép hợp kim, thép chế tạo và vật liệu phụ trợ đúc, rèn chất lượng cao phải nhập từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. Biến động giá nguyên liệu và logistics khiến giá thành phôi đúc, phôi rèn trong nước cao hơn 10 - 15% so với sản phẩm cùng loại nhập khẩu từ Trung Quốc, Ấn Độ, dù chất lượng kỹ thuật có thể đáp ứng tiêu chuẩn của Honda, Yamaha, Piaggio hay Schaeffler.

Thứ hai, nằm ở thể chế và khả năng tiếp cận chính sách. Với doanh nghiệp có vốn nhà nước như VEAM, quy trình đầu tư đổi mới dây chuyền, máy móc có thể kéo dài 12 - 18 tháng, trong khi thời gian chuẩn bị cho đơn hàng mới của các tập đoàn đa quốc gia thường rất ngắn.

Thứ ba, thiếu nhân lực kỹ thuật, nhất là trong các lĩnh vực cơ khí.

Thứ tư, áp lực từ các tiêu chuẩn xanh và thiếu hạ tầng kiểm định dùng chung. Các chuỗi FDI như Honda, Toyota, Schaeffler đang đặt ra yêu cầu ngày càng khắt khe về dấu chân carbon và ESG, trong khi doanh nghiệp phải gửi mẫu ra nước ngoài kiểm định, mất nhiều thời gian và chi phí.

- Theo ông, trong những điểm nghẽn đó, yêu cầu về công nghệ và tiêu chuẩn xanh đang trở nên cấp thiết khi xe điện phát triển nhanh. Xu hướng này buộc doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ phải thay đổi như thế nào để không bị tụt lại trong chuỗi cung ứng?

Ông Hoàng Minh Đức: Chuyển đổi xanh và xe điện không còn là xu hướng của tương lai mà đã trở thành bài toán sống còn tại các xưởng sản xuất cơ khí. VEAM xác định chuyển đổi xanh không phải xử lý môi trường ở “cuối đường ống”, mà là đổi mới công nghệ sản xuất lõi để giảm chi phí và nâng sức cạnh tranh.

Làn sóng này đặt ra 4 yêu cầu chuyển đổi bắt buộc đối với các doanh nghiệp cơ khí chế tạo và công nghiệp hỗ trợ Việt Nam:

Thứ nhất, xanh hóa nguồn năng lượng đầu vào và giảm phát thải Scope 2 (Điện lưới).

Thứ hai, hiện đại hóa công nghệ nấu luyện, rèn dập và gia công chính xác. Các thiết bị cơ khí truyền thống tiêu tốn năng lượng cao phải được thay thế triệt để.

Thứ ba, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và quản trị Dấu chân carbon sản phẩm (PCF). Doanh nghiệp phải đáp ứng yêu cầu minh bạch hóa dữ liệu carbon. VEAM đang xây dựng hệ thống Green KPI (kWh/sản phẩm, kgCO2e/sản phẩm) gắn liền với hệ thống điều hành sản xuất MES/ERP. Đồng thời, áp dụng mô hình tuần hoàn vật liệu triệt để: 100% phôi kim loại tiện phay được ép bánh đưa quay lại lò đúc nội bộ.

Thứ tư, chuyển dịch cơ cấu sản phẩm đáp ứng xu hướng xe điện và cơ khí chính xác. Sự chuyển dịch từ xe động cơ đốt trong (ICE) sang xe điện (EV) làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc linh kiện. Các chi tiết động cơ truyền thống giảm đi, thay vào đó là nhu cầu cao về các dòng linh kiện nhẹ, vỏ hộp pin, chi tiết truyền động độ chính xác cao, ... VEAM đã và đang chủ động phối hợp với các tập đoàn đa quốc gia (Honda, Schaeffler...) tham gia chế thử các mã linh kiện mới ngay từ khâu R&D, chuyển đổi năng lực sản xuất để sẵn sàng cung ứng cho chuỗi sản xuất xe điện và thiết bị công nghiệp thông minh.

Xây dựng lộ trình nhà máy thông minh và xanh

- Để đáp ứng đồng thời yêu cầu làm chủ công nghệ, chuyển đổi xanh và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, VEAM có giải pháp gì để nâng năng lực các đơn vị thành viên và hỗ trợ doanh nghiệp vệ tinh trong nước, thưa ông?

Ông Hoàng Minh Đức: Với vai trò là doanh nghiệp Nhà nước thuộc Bộ Công Thương trong ngành cơ khí chế tạo, VEAM không chỉ tập trung phát triển nội tại mà luôn xác định trách nhiệm dẫn dắt, lan tỏa công nghệ và làm hạt nhân kết nối các doanh nghiệp cơ khí. Chúng tôi đang hợp tác với Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Giao thông Vận tải về sản phẩm cơ khí đường sắt và Học viện Nông nghiệp Việt Nam về máy nông nghiệp thông minh, chính xác. Kiến tạo, hỗ trợ, điều phối trong lĩnh vực hợp tác sản xuất. Phát triển đối tác Nhật Bản, Hàn Quốc hợp tác về cầu đường, bu lông cường độ cao, xử lý bề mặt.

Tháng 9/2026, VEAM ban hành khung Chương trình hành động phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026 - 2035 với 6 nhóm nhiệm vụ chiến lược nằm nâng cao trình độ công nghệ và năng lực sản xuất của đơn vị thành viên, gồm các giải pháp về công nghệ; hiệu quả khai thác thiết bị; tổ chức, quản lý; nghiên cứu phát triển; đổi mới sáng tạo và hoàn thiện quy định quản lý doanh nghiệp.

VEAM cũng xây dựng cơ sở dữ liệu năng lực sản xuất dùng chung và mạng lưới chuyên gia kỹ thuật để hỗ trợ doanh nghiệp vệ tinh về thiết kế khuôn mẫu, cải tiến dây chuyền, ứng dụng Kaizen/5S và đào tạo nhân lực tại chỗ.

Lộ trình chuyển đổi nhà máy thông minh và xanh của VEAM gồm ba giai đoạn. Giai đoạn 2026 - 2027 tập trung chuẩn hóa dữ liệu, triển khai giải pháp vốn thấp và Green KPI. Giai đoạn 2027 - 2030 hiện đại hóa chiều sâu, robot hóa và quản trị dấu chân carbon. Giai đoạn 2030 - 2035 tích hợp các hệ thống liên thông, tiếp cận nguồn thép xanh và áp dụng thiết kế sinh thái cho toàn bộ dòng sản phẩm cơ khí mới.

Xin cảm ơn ông!

Thông điệp của VEAM: “Đổi mới công nghệ để hiện đại hóa sản xuất, hiện đại hóa sản xuất để xanh hóa sản phẩm và thông qua sản xuất xanh để nâng tầm vị thế cơ khí Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu”.