Đây là nhấn mạnh của ông Ngô Sỹ Hoài - Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam với Báo Công Thương về tận dụng, khai thác hiệu quả Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP).

Cơ hội đa dạng hóa thị trường

- Thưa ông, ngành gỗ đang duy trì đà tăng trưởng nhưng vẫn đối mặt với nhiều khó khăn khi thị trường xuất khẩu yêu cầu ngày càng cao. Trước thực tế này, ông đánh giá như thế nào về vai trò của các Hiệp định thương mại tự do (FTA), đặc biệt là RCEP đối với việc mở rộng thị trường cho ngành gỗ?

Ông Ngô Sỹ Hoài: Theo tôi, cần nhìn các FTA, trong đó có Hiệp định RCEP, không chỉ dưới góc độ giảm thuế - thương mại không thuế, mà quan trọng hơn là FTA tạo ra không gian để doanh nghiệp tổ chức lại thị trường, nguồn nguyên liệu và chuỗi cung ứng.

RCEP kết nối 10 nước ASEAN với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand và hiện đã có hiệu lực với toàn bộ 15 thành viên. Một trong những giá trị đáng chú ý là hình thành khuôn khổ quy tắc xuất xứ tương đối thống nhất hơn trong toàn khối, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp kết hợp nguyên liệu, linh kiện và các công đoạn sản xuất tại nhiều thành viên RCEP mà vẫn có khả năng đáp ứng điều kiện xuất xứ, tùy từng sản phẩm cụ thể. Điều này rất có ý nghĩa đối với ngành gỗ Việt Nam bởi chúng ta vừa là một trung tâm chế biến, vừa nhập khẩu một lượng đáng kể nguyên liệu, máy móc, phụ kiện và vật tư phục vụ sản xuất.

Tuy nhiên, FTA chỉ mở cửa, doanh nghiệp có đi được qua "cánh cửa" đó hay không lại phụ thuộc vào năng lực cạnh tranh của chính mình. Giá cả vẫn quan trọng, nhưng ngày càng không đủ. Thị trường hiện nay đòi hỏi thiết kế, chất lượng, giao hàng nhanh, nguồn gốc hợp pháp, trách nhiệm môi trường, phát thải carbon thấp, dữ liệu và khả năng truy xuất.

Vì vậy, RCEP cần được coi là cơ hội để các ngành có kim ngạch xuất khẩu cao, trong đó có ngành công nghiệp gỗ Việt Nam đa dạng hóa thị trường, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và vượt lên chiếm vị thế ở các khâu có giá trị cao hơn, thay vì chỉ tiếp tục gia công theo đơn đặt hàng của nhà nhập khẩu nước ngoài.

- Hiệp định RCEP được đánh giá tạo thuận lợi cho doanh nghiệp nhờ quy tắc xuất xứ được hài hòa trong toàn khối. Tuy nhiên, thực tế mức độ tận dụng ưu đãi của doanh nghiệp còn khiêm tốn. Theo ông, đâu là những nguyên nhân chính khiến doanh nghiệp, trong đó có doanh nghiệp gỗ chưa khai thác hết lợi thế từ RCEP?

Ông Ngô Sỹ Hoài: Thứ nhất, chúng ta đã có Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA), các FTA ASEAN+1, Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và một số FTA song phương. Với nhiều mặt hàng, thuế nhập khẩu theo các hiệp định trước đã thấp hoặc bằng 0%, nên lợi ích thuế quan tăng thêm từ RCEP trong một số trường hợp không quá lớn.

Ngoài ra, các doanh nghiệp Việt có thói quen xuất khẩu FOB (giao hàng), nhà nhập khẩu nước ngoài lo logistics, thuế nhập khẩu và kênh phân phối. Vì vậy, doanh nghiệp phải so sánh rất cụ thể từng mã HS, từng thị trường và từng FTA chứ không thể mặc định RCEP luôn là lựa chọn tốt nhất.

Thứ hai, doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa quản trị tốt xuất xứ từ đầu chuỗi. Khi tới lúc xuất hàng mới đi tìm hồ sơ C/O thì thường đã muộn. RCEP có quy định sản phẩm cụ thể ở cấp HS 6 số, đồng thời vẫn có các yêu cầu về chứng từ, vận chuyển trực tiếp và xác định chính xác nước xuất xứ trong những trường hợp có khác biệt thuế quan. Thứ ba, nhiều doanh nghiệp mới coi FTA là vấn đề của bộ phận xuất nhập khẩu. Theo tôi, FTA phải trở thành một phần của chiến lược kinh doanh.

Vì thế, để tận dụng hiệu quả RCEP, doanh nghiệp nên xây dựng cho từng thị trường một “bản đồ FTA”: sản phẩm nào, mã HS nào, thuế MFN (thuế suất nhập khẩu ưu đãi) bao nhiêu, thuế theo RCEP và các FTA khác bao nhiêu, quy tắc xuất xứ nào thuận lợi nhất, cần lựa chọn nguồn nguyên liệu ở đâu. Đặc biệt với ngành gỗ, cần liên kết quản trị giữa: mua nguyên liệu, sản xuất, kế toán, logistics, xuất nhập khẩu. Hồ sơ xuất xứ phải được tạo ngay từ khi mua nguyên liệu, chứ không phải đến khi hàng nằm ở cảng mới bắt đầu làm.

Theo đó, muốn biến ưu đãi RCEP thành tiền thì doanh nghiệp phải chuyển từ “xin C/O cho một lô hàng” sang “thiết kế cả chuỗi cung ứng để đáp ứng xuất xứ”.

Đẩy mạnh xây dựng thương hiệu

-Hiện xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam vẫn tập trung đáng kể vào một số thị trường lớn, trong khi RCEP mở ra dư địa tiếp cận các thị trường ASEAN, Australia và New Zealand . Theo ông, doanh nghiệp gỗ Việt Nam cần thay đổi như thế nào về sản phẩm, phương thức tiếp cận thị trường và xúc tiến thương mại để tận dụng RCEP?

Ông Ngô Sỹ Hoài: Đây là vấn đề tôi cho rằng ngành gỗ cần thay đổi mạnh. Trong nhiều năm, mô hình tăng trưởng của chúng ta chủ yếu dựa vào năng lực sản xuất tốt, chi phí cạnh tranh và gia công theo thiết kế, đơn hàng của nhà nhập khẩu nước ngoài. Mô hình đó đã giúp ngành gỗ Việt Nam phát triển rất nhanh, nhưng dư địa đang thu hẹp.

Bên cạnh đó, muốn khai thác RCEP và giảm phụ thuộc vào một vài thị trường lớn, trước hết không thể dùng một loại sản phẩm, một catalogue (ấn phẩm quảng cáo) và một cách bán hàng cho tất cả thị trường. Doanh nghiệp cần nghiên cứu cụ thể nhu cầu người tiêu dùng tại Australia, New Zealand, Nhật Bản, Hàn Quốc và từng thị trường ASEAN: kích thước nhà ở, phong cách và thị hiếu nội thất, mức thu nhập, vật liệu ưa chuộng, yêu cầu môi trường, tiêu chuẩn an toàn và hệ thống phân phối đều khác nhau.

Mặt khác, Việt Nam không thể chỉ giỏi sản xuất; phải tiến tới chủ động thiết kế, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay tạo ra cơ hội rất lớn để doanh nghiệp, kể cả doanh nghiệp vừa và nhỏ, nghiên cứu xu hướng tiêu dùng, hỗ trợ thiết kế sản phẩm, mô phỏng không gian nội thất và rút ngắn đáng kể thời gian từ ý tưởng đến sản phẩm.

Đồng thời, xúc tiến thương mại cũng cần thay đổi. Không nên chỉ dừng ở việc tham gia hội chợ rồi chờ khách hàng đến đặt hàng. Cần xúc tiến thương mại có chọn lọc theo thị trường, tìm đối tác phân phối, kiến trúc sư, nhà thiết kế, chuỗi bán lẻ, phát triển B2B (giao dịch giữa doanh nghiệp), B2C (giao dịch doanh nghiệp và khách hàng) và thương mại điện tử. Với một số thị trường có tiềm năng có thể tính tới showroom, kho hàng hoặc đại diện thương mại tại chỗ.

RCEP cho chúng ta thị trường, nhưng RCEP không tự tạo ra khách hàng. Muốn có khách hàng, doanh nghiệp Việt Nam phải hiểu thị trường, thiết kế sản phẩm cho thị trường cụ thể và chủ động tiếp cận hệ thống phân phối của thị trường đó.

- Truy xuất nguồn gốc, bảo đảm tính hợp pháp của nguyên liệu và trách nhiệm giải trình ngày càng trở thành yêu cầu quan trọng đối với xuất khẩu hàng hóa. Theo ông, doanh nghiệp cần chuẩn bị gì nhằm đáp ứng yêu cầu thị trường mà còn nâng cao giá trị và phát triển bền vững?

Ông Ngô Sỹ Hoài: Theo tôi, trước hết doanh nghiệp phải thay đổi nhận thức: truy xuất nguồn gốc không phải là những bộ hồ sơ để xuất trình khi cơ quan quản lý hoặc khách hàng yêu cầu; đó phải là một hệ thống quản trị của doanh nghiệp.

Đối với ngành gỗ, doanh nghiệp cần biết rõ mình đang mua gỗ gì, loài nào, từ đâu, của ai, khối lượng bao nhiêu, chứng từ pháp lý như thế nào và nguyên liệu đó đi vào lô sản phẩm nào. Đối với nguồn gỗ rừng trồng trong nước, cần tiến dần tới quản trị theo vùng nguyên liệu, lô rừng, chủ rừng và chuỗi cung ứng. Đối với gỗ nhập khẩu, phải đánh giá rủi ro theo quốc gia, loài gỗ và nhà cung cấp, đồng thời lưu giữ đầy đủ chứng từ chứng minh tính hợp pháp.

Ở những thị trường yêu cầu cao hơn, doanh nghiệp phải chuẩn bị thêm dữ liệu về tọa độ vùng nguyên liệu, chuỗi hành trình sản phẩm, đánh giá rủi ro và trách nhiệm giải trình. Xu hướng chung của thương mại quốc tế “nếu không có dữ liệu thì khó chứng minh tuân thủ”. Do vậy, chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc nên được đầu tư ngay từ đầu: mỗi lô nguyên liệu và sản phẩm cần có một “hồ sơ số”, liên kết được từ nguồn gỗ, chế biến, đơn hàng cho tới khách hàng.

Nhưng tôi cũng muốn nhìn vấn đề tích cực hơn. Truy xuất nguồn gốc không chỉ là chi phí tuân thủ; nếu làm tốt, nó có thể trở thành một phần của thương hiệu. Người mua ngày càng muốn biết chiếc bàn, chiếc ghế họ sử dụng được làm từ loại gỗ nào, gỗ đến từ đâu, có hợp pháp không, được sản xuất với trách nhiệm môi trường và xã hội như thế nào.

Nếu chúng ta biến những thông tin đó thành câu chuyện của sản phẩm thông qua QR code, chứng chỉ, dữ liệu truy xuất và thương hiệu thì Việt Nam có thể chuyển từ chỗ “bán một sản phẩm gỗ” sang “bán một sản phẩm gỗ có nguồn gốc, có trách nhiệm và có câu chuyện”. Đó cũng chính là con đường để ngành gỗ Việt Nam vừa đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của thị trường, vừa nâng giá trị gia tăng và phát triển bền vững trong giai đoạn tới.

Xin cảm ơn ông!

Hiệp định RCEP được ký kết giữa 10 nước ASEAN và 5 đối tác của ASEAN gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand ngày 15/11/2020, chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2022. Đây là hiệp định thương mại tự do có quy mô thị trường lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 30% dân số, khoảng 30% GDP và khoảng 30% thương mại toàn cầu.