Sự phát triển của tự động hóa và Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định hình ngành công nghiệp chế tạo. Để đáp ứng yêu cầu mới, việc xây dựng chiến lược phát triển nhân tài liên ngành song song với nâng cấp kỹ năng cho lao động hiện hữu đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Theo các chuyên gia, lợi thế nhân công giá rẻ vốn đưa Việt Nam thành điểm đến FDI sản xuất hiện đã chạm trần. Khi các tập đoàn toàn cầu dịch chuyển từ nhu cầu "Made in Vietnam" (Sản xuất tại Việt Nam) sang "Engineered in Vietnam" (Thiết kế và Nghiên cứu tại Việt Nam), con người mới chính là điểm cần mấu chốt trong bài toán mở rộng quy mô nhà máy thông minh.

NHỮNG ĐIỀU KIỆN CẦN VÀ ĐỦ CHO NGUỒN NHÂN LỰC THẾ HỆ MỚI: VỮNG CHUYÊN MÔN, GIỎI VẬN HÀNH

Sản xuất thông minh (Smart Manufacturing) là phương pháp sản xuất hiện đại, tận dụng công nghệ lõi là trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và Dữ liệu lớn (Big Data) để tối ưu hóa toàn bộ quy trình vận hành, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc đưa các công nghệ này vào thực tế đòi hỏi nguồn nhân lực không chỉ nắm vững kiến thức chuyên môn mà còn có năng lực kết nối và vận hành hệ thống một cách hiệu quả.

Thực tế cho thấy, kiến thức trong nhà trường thường tập trung vào các nguyên lý nền tảng, trong khi dây chuyền sản xuất thực tế phát sinh nhiều biến số kỹ thuật. Bên cạnh đó, chu kỳ đổi mới của công nghệ hiện nay diễn ra tương đối nhanh. Một công nghệ hay ngôn ngữ lập trình có thể thay đổi hoặc nâng cấp chỉ sau vài năm.

Theo TS. David Tw. Chia, Giám đốc Điều hành Beckhoff Automation Đông Nam Á, ranh giới giữa các ngành kỹ thuật truyền thống đang bị xóa mờ, đòi hỏi kỹ sư trẻ phải sở hữu tư duy hệ thống và khả năng kết nối liên ngành.

Để giải quyết khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn, các cơ sở giáo dục đại học cần tăng cường liên kết với doanh nghiệp nhằm cập nhật công nghệ mới vào giáo trình, song song với việc duy trì nền tảng lý thuyết vững chắc.

"Các cơ sở đào tạo cần bắt tay chặt chẽ với doanh nghiệp để đưa công nghệ mới vào giảng dạy thật sớm, nhưng vẫn phải giữ vững các nguyên lý nền tảng. Về phía doanh nghiệp, việc trao cho kỹ sư trẻ không gian thử nghiệm và để họ đồng hành cùng lực lượng công nhân truyền thống sẽ giúp họ nhanh chóng chuyển dịch từ vị trí 'người vận hành' sang 'người sáng tạo', dẫn dắt nhà máy thông minh," TS. David nhấn mạnh.

LỰC LƯỢNG LAO ĐỘNG PHỔ THÔNG TRƯỚC NHỮNG YÊU CẦU MỚI VỀ NÂNG CAO TAY NGHỀ

Song song với yêu cầu đối với nhân sự chất lượng cao, lực lượng lao động phổ thông cũng đứng trước những yêu cầu mới về nâng cao tay nghề và đổi mới tư duy. Việc áp dụng máy móc tự động trong các khâu vận hành lặp đi lặp lại đặt ra yêu cầu chuyển đổi kỹ năng đối với nhóm lao động chưa qua đào tạo chính quy.

Cụ thể, các mô hình tự động hóa vào dây chuyền sản xuất đang dần thay thế các công đoạn vận hành thủ công, vốn là khu vực gắn liền với lực lượng lao động phổ thông, vốn đã chịu nhiều rủi ro khi thị trường biến động hoặc nhà máy tái cấu trúc.

Nhiều tổ chức và nhà máy hiện đại cũng đang đẩy mạnh tự động hóa khiến những công việc lặp đi lặp lại như đóng gói, kiểm hàng hay lắp ráp thủ công dần bị thay thế.

Thực tế cho thấy, làn sóng dịch chuyển của một bộ phận lớn lao động từ các khu công nghiệp sang khu vực dịch vụ tự do (như giao hàng, tài xế công nghệ hay giúp việc) đang khiến các khu vực này mất đi vai trò là vùng đệm kinh tế ban đầu. Thay vào đó, sự chuyển dịch này lại tạo ra áp lực mới đối với hệ thống hạ tầng và an sinh xã hội tại các đô thị lớn.

Theo các chuyên gia, nút thắt này mở ra một cơ hội đào tạo lại (reskilling) cho công nhân truyền thống. Các công nhân có thể bắt đầu với việc học cách đọc dữ liệu, theo dõi chỉ số hiệu suất thiết bị (OEE) qua màn hình cảm biến phụ trợ, và dùng chính sự tỉ mỉ cùng kinh nghiệm thực tế để phát hiện sớm nhất các bất thường. 

SẢN XUẤT CÔNG NGHIỆP HIỆN ĐẠI ĐANG DỊCH CHUYỂN SANG HỆ SINH THÁI DỰA TRÊN DỮ LIỆU VÀ CÔNG NGHỆ 

Các chuyên gia nhận định ngành sản xuất công nghiệp hiện đại đang trải qua cuộc chuyển dịch mạnh mẽ, tác động sâu sắc đến yêu cầu kỹ năng đối với lực lượng lao động. Theo đó, các thao tác thủ công tại nhà máy sẽ từng bước nhường chỗ cho hệ sinh thái vận hành dựa trên dữ liệu và công nghệ số. Trong bối cảnh này, cả người lao động lẫn doanh nghiệp đều buộc phải đổi mới tư duy, đồng thời kết hợp linh hoạt với các giải pháp đồng bộ từ phía nhà quản lý và chính sách vĩ mô.

Về phía doanh nghiệp, các nhà máy cần đơn giản hóa giao diện điều khiển máy móc, áp dụng phương pháp đào tạo trực quan, hoặc triển khai mô hình kết hợp tư duy công nghệ của kỹ sư trẻ với kinh nghiệm vận hành thực tế của công nhân lâu năm. Ở cấp độ vĩ mô, việc thành lập các quỹ đào tạo lại kỹ năng cho lao động lớn tuổi, cùng các chính sách an sinh bảo vệ lực lượng yếu thế trước những biến đổi của thị trường là yếu tố then chốt. 

Sự chuyển dịch sang sản xuất thông minh không phải là một cuộc đào thải đơn thuần, mà là quá trình nâng cấp và tối ưu hóa giá trị con người. Công nghệ có thể thay đổi từng ngày và AI có thể đảm nhận các tác vụ lặp đi lặp lại, nhưng chính sự kết hợp giữa tri thức hiện đại của đội ngũ kỹ sư trẻ và trải nghiệm thực tiễn của người thợ lâu năm mới là "động cơ kép" giúp các doanh nghiệp Việt Nam bứt phá bền vững trong kỷ nguyên số.