Lao động làm việc tại nhà máy lắp ráp và thử nghiệm vi mạch điện tử của Intel tại Việt Nam. Ảnh: Intel

Theo đề xuất do Thái Lan đưa ra, ASEAN sẽ tăng cường liên kết chuỗi cung ứng bán dẫn, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, chia sẻ hạ tầng nghiên cứu, xây dựng mạng lưới các trung tâm nghiên cứu xuất sắc và hướng tới các tiêu chuẩn chung thông qua việc thành lập Hội đồng Bán dẫn ASEAN. Trong bối cảnh ngành bán dẫn đang trở thành yếu tố chiến lược của kinh tế số và trí tuệ nhân tạo (AI), đây được xem là bước đi mang tính dài hạn nhằm nâng cao vị thế của khu vực.

Thực tế, ASEAN vốn đã là một mắt xích quan trọng trong ngành bán dẫn thế giới. Malaysia và Singapore từ lâu đã là trung tâm đóng gói, kiểm thử chip. Việt Nam nổi lên với các dự án thiết kế và lắp ráp. Philippines sở hữu lực lượng lao động lớn trong lĩnh vực điện tử. Còn Thái Lan có nền công nghiệp ô tô và điện tử phát triển, tạo ra nhu cầu tiêu thụ chip rất lớn. Tuy nhiên, năng lực của các nước vẫn phân tán, thiếu cơ chế phối hợp để tạo thành một chuỗi giá trị hoàn chỉnh.

Nếu Đạo luật CHIPS ASEAN được hiện thực hóa, lợi ích lớn nhất là kết nối thế mạnh của từng quốc gia. Điều này là quan trọng khi tới nay chưa có nước nào trong khu vực đủ khả năng xây dựng toàn bộ chuỗi giá trị bán dẫn giống Mỹ, Đài Loan (Trung Quốc) hay Hàn Quốc. Khi phối hợp hiệu quả, ASEAN có thể hình thành chuỗi cung ứng trải dài từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất vật liệu, đóng gói, kiểm thử cho tới tiêu thụ, tạo ra sức hấp dẫn lớn hơn đối với các tập đoàn công nghệ toàn cầu.

Trong bối cảnh hiện nay, căng thẳng địa chính trị khiến nhiều doanh nghiệp muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng thay vì phụ thuộc vào một quốc gia duy nhất. Khu vực Đông Nam Á được đánh giá là một trong những điểm đến tốt nhất trong xu hướng dịch chuyển đầu tư. Bản thân ASEAN cũng đã sở hữu chuỗi cung ứng công nghiệp, khi là nơi đặt nhiều nhà máy sản xuất linh kiện điện tử, đóng gói và kiểm thử chip của các tập đoàn công nghệ lớn. Điều này đồng nghĩa với việc ASEAN không phải xây dựng toàn bộ hệ sinh thái mới mà có thể mở rộng từ nền tảng công nghiệp sẵn có. Thứ đến, với hơn 680 triệu dân, ASEAN không chỉ là nơi sản xuất mà còn là một thị trường tiêu thụ điện tử và bán dẫn ngày càng lớn. Khu vực cũng sở hữu lực lượng lao động trẻ, chi phí cạnh tranh và ngày càng có trình độ kỹ thuật cao. Nếu có cơ chế hợp tác đào tạo chung, trao đổi chuyên gia và công nhận bằng cấp giữa các nước, ASEAN hoàn toàn có thể hình thành một thị trường nhân lực bán dẫn thống nhất - điều mà ngay cả nhiều nền kinh tế phát triển cũng đang thiếu hụt.

Tuy nhiên, con đường hiện thực hóa Đạo luật CHIPS ASEAN không hoàn toàn bằng phẳng. Khó khăn đầu tiên là khoảng cách phát triển rất lớn giữa các thành viên. Thứ hai là yếu tố cạnh tranh trong thu hút đầu tư, khi các nước vẫn đang sử dụng ưu đãi thuế, đất đai và chính sách riêng để hấp dẫn doanh nghiệp nước ngoài. Bên cạnh đó, ngành bán dẫn đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn, nguồn nhân lực trình độ cao và khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến. Đây đều là những yếu tố ASEAN chưa thể tự chủ hoàn toàn. Ngoài ra, khu vực vẫn phụ thuộc đáng kể vào các đối tác ngoài khối về thiết bị sản xuất, vật liệu, phần mềm thiết kế cũng như công nghệ lõi. Cuối cùng, khi bán dẫn trở thành lĩnh vực cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc, ASEAN sẽ phải duy trì sự cân bằng trong quan hệ với Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu để vừa thu hút đầu tư, vừa tránh bị cuốn vào thế đối đầu.

Dù mới ở giai đoạn ý tưởng, sáng kiến Đạo luật CHIPS ASEAN vẫn có ý nghĩa quan trọng, mang tới cho khu vực khuôn khổ hợp tác với tầm nhìn dài hạn. Nếu ASEAN có thể xây dựng được cơ chế phối hợp hiệu quả, phát huy thế mạnh bổ sung của từng thành viên và tận dụng làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, khối hoàn toàn có cơ hội trở thành một cực mới trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.