Những cú sốc đang làm thay đổi tư duy an ninh năng lượng

Trong nhiều thập niên, dầu mỏ được xem là “huyết mạch” của nền kinh tế toàn cầu. Những quốc gia sở hữu trữ lượng dầu khí lớn hoặc kiểm soát các tuyến vận tải năng lượng chiến lược luôn nắm lợi thế quan trọng về kinh tế và địa chiến lược. Tuy nhiên, các cuộc khủng hoảng gần đây cho thấy chính sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu cũng có thể trở thành rủi ro lớn đối với an ninh quốc gia.

Năng lượng tái tạo không còn chỉ là giải pháp môi trường, mà đang trở thành yếu tố chiến lược gắn với tự chủ năng lượng và năng lực kiểm soát chuỗi cung ứng.

Cuộc xung đột Nga - Ukraine năm 2022 được xem là bước ngoặt lớn đối với thị trường năng lượng thế giới. Trước thời điểm đó, khoảng 40% lượng khí đốt nhập khẩu của châu Âu đến từ Nga. Khi nguồn cung bị gián đoạn bởi các lệnh trừng phạt và căng thẳng leo thang, giá khí đốt tại châu Âu tăng vọt lên mức kỷ lục, kéo theo giá điện và lạm phát tăng mạnh trên diện rộng.

Nhiều ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng tại Đức, Italy hay Pháp buộc phải cắt giảm sản xuất vì chi phí điện quá cao. Khủng hoảng năng lượng lúc này không còn đơn thuần là câu chuyện giá cả, mà đã trở thành vấn đề an ninh kinh tế và sức chống chịu của cả nền sản xuất.

Không chỉ châu Âu, thị trường năng lượng toàn cầu cũng liên tục chịu tác động bởi căng thẳng tại Trung Đông và các cuộc tấn công trên tuyến hàng hải Biển Đỏ. Chỉ cần một điểm nghẽn trên tuyến vận tải chiến lược bị tác động, giá dầu, chi phí logistics và chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu lập tức biến động mạnh.

Những cú sốc liên tiếp đó đang buộc nhiều nền kinh tế phải nhìn lại mô hình phát triển năng lượng vốn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu nhập khẩu. Thay vì chỉ tập trung vào nguồn cung trước mắt, nhiều quốc gia bắt đầu đặt ưu tiên vào khả năng tự chủ và tính bền vững của hệ thống năng lượng trong dài hạn.

Năng lượng tái tạo từ chuyển dịch xanh đến an ninh năng lượng

Nếu trước đây năng lượng tái tạo chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ môi trường và giảm phát thải, thì nay lĩnh vực này đang dần trở thành một trụ cột của chiến lược an ninh năng lượng quốc gia.

Điện gió, điện mặt trời, hydrogen xanh hay pin lưu trữ không chỉ là công nghệ của tương lai, mà còn được xem là lời giải giúp nhiều quốc gia giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu và nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc toàn cầu.

Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), đầu tư toàn cầu vào năng lượng sạch năm 2024 đã vượt 2.000 tỷ USD, cao gần gấp đôi đầu tư cho nhiên liệu hóa thạch. Điều này cho thấy dòng vốn năng lượng thế giới đang dịch chuyển mạnh sang các công nghệ phát thải thấp và hạ tầng năng lượng sạch.

Sau khủng hoảng năng lượng, Liên minh châu Âu đã thúc đẩy mạnh kế hoạch REPowerEU nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu Nga và tăng tốc phát triển điện gió, điện mặt trời. Đức - nền kinh tế lớn nhất châu Âu cũng đẩy nhanh đầu tư vào năng lượng tái tạo và hạ tầng lưu trữ điện để tái cấu trúc hệ thống năng lượng.

Tại Mỹ, Đạo luật Giảm lạm phát (IRA) được xem là bước đi chiến lược nhằm thúc đẩy sản xuất công nghệ năng lượng sạch trong nước, từ pin lưu trữ đến thiết bị điện gió và điện mặt trời. Trong khi đó, Trung Quốc tiếp tục khẳng định vị thế thống lĩnh trong chuỗi cung ứng năng lượng sạch toàn cầu khi chiếm ưu thế lớn về sản xuất pin lithium, tấm pin mặt trời và thiết bị điện gió.

Điều đáng chú ý là cuộc cạnh tranh năng lượng hiện nay không còn chỉ xoay quanh dầu khí, mà đang mở rộng sang công nghệ pin lưu trữ, điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh, lưới điện thông minh và các khoáng sản chiến lược như lithium, nickel hay đất hiếm. Một trật tự năng lượng mới đang dần hình thành, nơi lợi thế không còn chỉ nằm ở trữ lượng dầu mỏ, mà còn ở năng lực công nghệ và khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng năng lượng sạch.

Dù được kỳ vọng lớn, năng lượng tái tạo cũng không phải lời giải tuyệt đối cho bài toán an ninh năng lượng. Một trong những thách thức lớn nhất là tính không ổn định của điện gió và điện mặt trời khi phụ thuộc vào điều kiện thời tiết. Điều này đòi hỏi hệ thống điện phải có thêm các giải pháp hỗ trợ như pin lưu trữ, lưới điện linh hoạt và nguồn điện nền ổn định.

Thực tế cho thấy, ngay cả những nền kinh tế đi đầu về chuyển dịch xanh cũng đang đối diện với bài toán khó giữa mục tiêu giảm phát thải và yêu cầu bảo đảm nguồn điện ổn định. Sau khủng hoảng năng lượng, nhiều quốc gia châu Âu buộc phải kéo dài hoạt động của các nhà máy điện than hoặc điện hạt nhân để tránh nguy cơ thiếu điện.

Bên cạnh đó, quá trình chuyển dịch năng lượng cũng đang làm xuất hiện một dạng phụ thuộc mới: phụ thuộc vào công nghệ và khoáng sản chiến lược. Nếu trước đây thế giới phụ thuộc vào dầu mỏ Trung Đông, thì hiện nay nhiều quốc gia đang lo ngại nguy cơ phụ thuộc vào chuỗi cung ứng pin, đất hiếm và công nghệ năng lượng sạch.

Điều này cho thấy cuộc cạnh tranh năng lượng trong tương lai sẽ không chỉ nằm ở tài nguyên, mà còn nằm ở công nghệ, năng lực công nghiệp và khả năng làm chủ chuỗi cung ứng.

Việt Nam trước áp lực chuyển đổi mới

Đối với Việt Nam, câu chuyện an ninh năng lượng đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết khi nhu cầu điện tiếp tục tăng cao cùng với cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Petrovietnam được kỳ vọng sẽ tham gia sâu hơn vào các lĩnh vực năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió ngoài khơi và các dạng năng lượng mới (Ảnh minh họa)

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, năng lượng tái tạo được xác định là một trong những trụ cột trung tâm của chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng và chuyển dịch xanh trong dài hạn. Quy hoạch ưu tiên phát triển mạnh điện gió, điện mặt trời, sinh khối và năng lượng mới nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu và xây dựng hệ thống năng lượng phát thải thấp.

Theo định hướng quy hoạch, tỷ lệ điện sản xuất từ năng lượng tái tạo, không bao gồm thủy điện, dự kiến đạt khoảng 28-36% vào năm 2030 và tăng lên khoảng 74-75% vào năm 2050.

Tuy nhiên, thực tế phát triển thời gian qua cũng cho thấy chuyển dịch năng lượng không chỉ là bài toán tăng công suất nguồn điện. Giai đoạn bùng nổ điện mặt trời trước đây từng cho thấy nghịch lý khi nguồn điện phát triển nhanh hơn hạ tầng truyền tải, khiến nhiều dự án phải giảm phát công suất do quá tải lưới điện.

Điều đó cho thấy năng lượng tái tạo chỉ có thể phát huy hiệu quả khi đi cùng đầu tư đồng bộ về truyền tải, lưu trữ điện và hạ tầng điều độ hệ thống.

Trong xu hướng chuyển dịch năng lượng mới, vai trò của các doanh nghiệp năng lượng truyền thống cũng đang thay đổi mạnh mẽ. Với kinh nghiệm hạ tầng, kỹ thuật ngoài khơi và chuỗi công nghiệp năng lượng, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) được kỳ vọng sẽ tham gia sâu hơn vào các lĩnh vực năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió ngoài khơi, dịch vụ kỹ thuật năng lượng và các chuỗi giá trị năng lượng mới trong tương lai.

Trong kỷ nguyên mới, lợi thế năng lượng sẽ không còn chỉ nằm ở những quốc gia sở hữu nhiều dầu khí, mà thuộc về những nền kinh tế làm chủ được công nghệ, hạ tầng và chuỗi cung ứng năng lượng sạch. Cuộc cạnh tranh năng lượng toàn cầu vì thế cũng đang bước sang một giai đoạn mới, nơi an ninh năng lượng không còn được đo bằng trữ lượng dầu mỏ, mà bằng năng lực tự chủ của cả hệ thống năng lượng quốc gia.