Bộ Xây dựng đang đề xuất thành lập Phòng thí nghiệm trọng điểm phục vụ phát triển công nghệ chiến lược trong lĩnh vực đường sắt. Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng để phục vụ hàng loạt dự án đường sắt quy mô lớn sắp triển khai.

Nhu cầu cấp thiết để làm chủ công nghệ đường sắt

Ông Lê Văn Dương, Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết Thủ tướng đã giao Bộ Xây dựng thực hiện nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược về đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị.

Trong đó, sản phẩm công nghệ chiến lược được xác định là công trình xây dựng đường sắt tốc độ cao.

Theo ông Dương, để nghiên cứu, làm chủ, hoàn thiện và thương mại hóa công nghệ này, ngành xây dựng cần có hệ thống nghiên cứu, thử nghiệm và đánh giá đồng bộ, hiện đại. Đây sẽ là nơi kiểm chứng chất lượng, độ an toàn cũng như khả năng ứng dụng thực tế trước khi triển khai đại trà.

Hiện Việt Nam đang đồng thời chuẩn bị và triển khai nhiều dự án đường sắt lớn như tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, cùng các tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM.

Điều này kéo theo nhu cầu rất lớn về nghiên cứu, thử nghiệm, kiểm định và kiểm soát chất lượng vật liệu, kết cấu, thiết bị và hệ thống kỹ thuật trong toàn bộ quá trình thiết kế, thi công, vận hành và khai thác.

Tại cuộc họp ngày 19-5 về việc thành lập phòng thí nghiệm này, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Phạm Minh Hà nhấn mạnh việc xây dựng phòng thí nghiệm phải được thực hiện với tư duy dài hạn, bám sát yêu cầu phát triển công nghệ chiến lược của ngành đường sắt.

Theo Thứ trưởng, đề án xây dựng hệ thống các phòng thí nghiệm trọng điểm cần xác định rõ mục tiêu, chức năng, lộ trình đầu tư và cơ chế khai thác hiệu quả. Qua đó từng bước hình thành hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm hiện đại để ngành xây dựng chủ động làm chủ công nghệ phục vụ phát triển đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị trong thời gian tới.

Trên cơ sở đó, lãnh đạo Bộ Xây dựng giao Trường đại học Giao thông vận tải chủ trì rà soát, hoàn thiện đề án xây dựng hệ thống phòng thí nghiệm, thử nghiệm trọng điểm về đường sắt. Đồng thời, Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng sẽ phối hợp với các đơn vị liên quan để hoàn thiện đề án, bảo đảm tính khả thi và tiến độ trình lãnh đạo Bộ xem xét.

Hàng loạt dự án đường sắt quy mô lớn chuẩn bị triển khai

Theo quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, ngoài bảy tuyến hiện hữu dài khoảng 2.440 km, Việt Nam sẽ triển khai thêm chín tuyến mới với tổng chiều dài khoảng 2.362 km.

Trong đó, đáng chú ý nhất là dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam dài 1.541 km, nối ga Ngọc Hồi (Hà Nội) với ga Thủ Thiêm (TP.HCM). Tuyến được thiết kế đường đôi, khổ ray 1.435 mm, tốc độ thiết kế 350 km/h. Dự án này có tổng mức đầu tư khoảng 1.713.548 tỉ đồng.

Bên cạnh đó là tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng dài khoảng 388 km, kết nối từ cửa khẩu Lào Cai xuống cảng Lạch Huyện (Hải Phòng). Tuyến có tổng mức đầu tư khoảng 203.231 tỉ đồng.

Ngoài ra còn nhiều dự án khác như đường sắt vành đai phía Đông Hà Nội, tuyến Yên Viên - Phả Lại - Hạ Long - Cái Lân, tuyến Thủ Thiêm - Long Thành, tuyến TP.HCM - Cần Thơ, tuyến Biên Hòa - Vũng Tàu, tuyến Vũng Áng - Mụ Giạ và tuyến Tháp Chàm - Đà Lạt.

Theo Ban Quản lý dự án đường sắt, việc đầu tư hạ tầng đường sắt đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050 sẽ tạo ra thị trường xây dựng khoảng 89 tỉ USD.

Trong đó, thị trường thiết bị đường sắt được dự báo khoảng 34,1 tỉ USD, bao gồm đầu máy, toa xe khoảng 9,8 tỉ USD và hệ thống thông tin tín hiệu cùng các thiết bị khác khoảng 24,3 tỉ USD.

Riêng dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam dự kiến tạo ra thị trường xây dựng khoảng 33,5 tỉ USD. Tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng cũng tạo ra thị trường khoảng 4,4 tỉ USD.

Ngoài giá trị đầu tư lớn, các dự án này còn được kỳ vọng tạo ra hàng ngàn việc làm trong quá trình thi công, vận hành và khai thác.

Dù nhu cầu đầu tư rất lớn nhưng năng lực công nghiệp đường sắt trong nước vẫn còn hạn chế. Hiện Việt Nam mới có hai cơ sở công nghiệp đường sắt chính là nhà máy xe lửa Gia Lâm và nhà máy Dĩ An. Các cơ sở này chủ yếu phục vụ đóng mới, nâng cấp, sửa chữa và bảo dưỡng toa xe vận tải hành khách và hàng hóa.

Vì vậy, một số chuyên gia cho rằng phòng thí nghiệm trọng điểm về đường sắt cần hướng tới mục tiêu tạo ra sản phẩm và công nghệ cụ thể, phục vụ trực tiếp quá trình nội địa hóa vật liệu, cấu kiện và thiết bị cho các dự án đường sắt.

Việc đầu tư cũng cần gắn với nhu cầu thực tế của thị trường và hoạt động sản xuất trong nước, thay vì chỉ dừng ở nghiên cứu lý thuyết. Song song đó, cần xây dựng đội ngũ chuyên gia trình độ cao để tiếp nhận, quản lý và khai thác hiệu quả hệ thống thiết bị hiện đại.