Gỡ nút thắt cho vật liệu san lấp

Thực tế, mỗi năm ngành than phát sinh khoảng 150 triệu m³ đất đá thải. Nếu không được xử lý và tái sử dụng hợp lý, lượng vật chất này không chỉ chiếm dụng diện tích bãi thải lớn mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn môi trường, nhất là trong mùa mưa bão.

Trong khi đó, nhu cầu vật liệu san lấp tại các dự án hạ tầng, khu công nghiệp, đô thị ngày càng tăng cao, đặt ra yêu cầu phải tìm kiếm các nguồn thay thế bền vững, giảm áp lực khai thác tài nguyên tự nhiên. Việc đưa đất đá thải mỏ vào sử dụng vì vậy không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là bước chuyển trong tư duy phát triển theo hướng kinh tế tuần hoàn.

Khu vực chứa đất, đá thải mỏ của Công ty Than Cao Sơn. Ảnh: TKV

Là doanh nghiệp khai thác than lộ thiên lớn nhất của Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam, chỉ riêng tổng lượng đất đá thải mỏ tại Than Hà Tu hiện lên tới khoảng 400 triệu m³, đây là một nguồn vật liệu rất lớn, có khả năng đáp ứng nhu cầu san lấp cho các dự án hạ tầng, khu đô thị, khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh và các địa phương lân cận.

Trong bối cảnh nhu cầu vật liệu san lấp ngày càng gia tăng, việc tận dụng đất đá thải mỏ không chỉ góp phần giảm áp lực cho các bãi thải mà còn mở ra hướng đi mới cho phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành khai khoáng. Tuy nhiên, để nguồn tài nguyên này được đưa vào sử dụng hiệu quả, cần có cơ chế, chính sách đồng bộ, cùng với các quy định rõ ràng về kỹ thuật, môi trường và quản lý khai thác.

Ông Vũ Anh Tuấn – Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản (TKV) cho biết, thực hiện chủ trương của Trung ương và tỉnh Quảng Ninh, TKV đã chỉ đạo các đơn vị thành viên, trong đó có Công ty Than Hà Tu triển khai thí điểm thu hồi đất, đá thải mỏ để làm vật liệu san lấp cho các khu công nghiệp, khu chế, xin phép thu hồi đất đá thải mỏ trong quá trình khai thác. Trên cơ sở đó, đơn vị đã hoàn thiện hồ sơ và được Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp phép tận thu lượng đất, đá phát sinh trong quá trình khai thác than, với khối lượng khoảng 15 triệu m³, công suất khai thác 5 triệu m³/năm trong thời gian 3 năm.

Ông Vũ Tuấn Anh nhấn mạnh, việc tận dụng nguồn đất đá thải không chỉ phục vụ san lấp mà còn có thể sử dụng làm vật liệu xây dựng, qua đó góp phần tiết kiệm tài nguyên và giảm chi phí xã hội. Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, doanh nghiệp rất cần sự hướng dẫn, hỗ trợ từ các bộ, ngành và chính quyền địa phương.

Theo khảo sát của doanh nghiệp, nhu cầu sử dụng đất đá thải làm vật liệu san lấp hiện rất lớn, nhất là tại các địa phương lân cận như Hải Phòng. Có những khu vực được ước tính cần tới hàng trăm triệu m³ với công suất tiêu thụ khoảng 10 triệu m³ mỗi năm. Nếu được tạo điều kiện thuận lợi về cơ chế, việc tận dụng đất đá thải mỏ không chỉ giúp giảm áp lực lên các bãi thải của mỏ lộ thiên mà còn mở ra hướng đi dầu tiềm năng cho mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành khai khoáng. Theo quy định, để sử dụng đất đá thải làm vật liệu sang lấp, chủ nguồn thải phải được cấp phép thu hồi, xây dựng phương án khai thác vận chuyển, thực hiện đầy đủ các yêu cầu về bảo vệ môi trường và nghĩa vụ tài chính liên quan.

Sớm gỡ vướng chính sách để kinh tế tuần hoàn tăng tốc

Là đơn vị được giao chủ trì thu hồi, sử dụng và kinh doanh đất, đá thải mỏ của TKV, Công ty Chế biến than Quảng Ninh gặp nhiều khó khăn trong quá trình triển khai về cơ chế, thủ tục cũng như hạ tầng vận chuyển. Trong khi đó, nhu cầu vật liệu san lấp tại các địa phương đang ở mức rất lớn. Nếu các vướng mắc về chính sách và thủ tục được tháo gỡ, việc tận dụng đất, đá thải mỏ không chỉ mở ra hướng kinh doanh tiềm năng, giảm áp lực cho các bãi thải tại mỏ lộ thiên, mà còn góp phần thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn, tạo giá trị bền vững cho ngành khai khoáng.

Trữ lượng đất, đá thải mỏ của TKV tại Quảng Ninh rất lớn. Ảnh: Nguyễn Hùng

Ông Nguyễn Hoàng Trường – Phó Giám đốc Công ty Chế biến Than Quảng Ninh cho biết: Với nguồn đất đá thải mỏ, bên cạnh làm vật liệu san lấp công ty còn làm vật liệu xây dựng. Tuy nhiên, công ty cần sự hỗ trợ hướng dẫn và tạo điều kiện từ các bộ, ban ngành chính quyền do theo Luật Địa chất và Khoáng sản sửa đổi năm 2025 thì các điều kiện của khoáng sản nhóm 4 và nhóm 3 có sự khác biệt lớn.

“Với khoáng sản nhóm 3, doanh nghiệp phải thực hiện đầy đủ các bước thăm dò, đánh giá trữ lượng, đánh giá tác động môi trường… Việc đáp ứng đầy đủ các yêu cầu này theo quy định hiện hành là rất khó khăn đối với doanh nghiệp,” ông Nguyễn Hoàng Trường cho biết.

Theo ông Nguyễn Hoàng Trường, điều quan trọng là cần có hướng dẫn cụ thể, thống nhất để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, đồng thời tạo đầu ra ổn định cho nguồn vật liệu này.

Thực hiện chủ trương của tỉnh Quảng Ninh về phát triển kinh tế tuần hoàn, từ năm 2022, Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã giao Công ty Chế biến than Quảng Ninh làm đầu mối tổ chức thu hồi, cung cấp đất, đá thải mỏ phục vụ các dự án san lấp. Đến nay, công ty đã được cấp phép thu hồi đất, đá thải tại bãi thải Nam Quảng Lợi (mỏ Cọc Sáu) để cung cấp cho Dự án Nhà máy điện khí LNG Quảng Ninh; đồng thời hoàn thiện phương án, trình cấp phép thu hồi và sử dụng đất, đá thải tại bãi thải mỏ Suối Lại (Công ty Than Hòn Gai) và khu vực mỏ Mạo Khê.

Được biết, Công ty Chế biến than Quảng Ninh đã xác lập nhu cầu vật liệu san lấp cho 39 dự án, với tổng nhu cầu giai đoạn 2025 - 2028 ước gần 56 triệu m³ và đến năm 2034 khoảng 195 triệu m³. Riêng thị trường vật liệu san lấp, công ty đã xác định nhu cầu cung cấp đến năm 2034 cho 35 dự án trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh và các tỉnh lân cận, với tổng khối lượng trên 174 triệu m³.

Song song với đó, đơn vị đang triển khai các thủ tục trình cấp phép đối với các phương án thu hồi đất, đá thải tại bãi thải Cọc Sáu, mỏ Hà Ráng và bãi thải Nhà máy tuyển Vàng Danh 2. Qua đó từng bước mở rộng nguồn cung vật liệu san lấp, đáp ứng nhu cầu cho nhiều dự án trọng điểm trên địa bàn tỉnh.

Có thể khẳng định, việc tái sử dụng đất, đá thải mỏ giúp ngành than chủ động hơn trong việc cung cấp vật liệu san lấp cho các dự án hạ tầng quy mô lớn, đồng thời giảm khai thác các mỏ đất tự nhiên, tiết kiệm chi phí và hạn chế tác động đến môi trường. Những kết quả bước đầu cho thấy, việc TKV và tỉnh Quảng Ninh phối hợp đẩy mạnh tái sử dụng đất, đá thải mỏ đã và đang góp phần giải quyết bài toán thiếu vật liệu san lấp, mang lại hiệu quả kép về kinh tế và môi trường.